Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op de rand van de rommelige dood

religie en filosofie

Jann Ruyters

Katie Roiphe © Patrick Post
Interview

Schrijver en journalist Katie Roiphe schreef een boek over zes stervende schrijvers en kunstenaars. "Die impuls om tot het einde door te gaan, zichzelf voort te stuwen, dat vond ik heel inspirerend."

Hoe iemand handelt als zijn laatste uur geslagen heeft, werpt licht op zijn per­soon­lijk­heid

Sigmund Freud weigerde pijnstillers nadat hij zijn doodvonnis - kanker - had gekregen. Hij streefde naar 'heroïsche helderheid'. De Amerikaanse schrijfster Susan Sontag kreeg op haar 72ste te horen dat ze terminaal ziek was maar ze onderging liever een martelende experimentele behandeling dan de naderende dood onder ogen te zien. De 76-jarige John Updike weigerde, toen hij was opgegeven, verdere chemokuren en begon aan het schrijven van nieuwe gedichten.

De Amerikaanse Katie Roiphe portretteert in 'Het uur van het violet' zes schrijvers en kunstenaars in hun laatste maanden. Hoe iemand handelt als zijn laatste uur geslagen heeft, werpt licht op zijn persoonlijkheid, maar daar was het Roiphe niet zo om te doen. Als kind belandde ze zelf doodziek in het ziekenhuis, en daarna bleef de doodsangst af en toe opspelen.

Des te meer weer toen haar vader onverwacht overleed. "Ik denk dat ik iets kan herstellen of genezen als ik de dood op papier kan vatten", schrijft Roiphe in de inleiding van 'Het uur van het violet'. "Ik wil de dood zien." En dus doet ze wat ze altijd doet als ze iets wil begrijpen: ze begint te lezen en te schrijven.

Lees verder na de advertentie

Je kunt het een morbide fixatie noemen - wie schrijft er nu een boek over beroemde sterfbedden? - maar de respons is enthousiast, vertelt Roiphe. "Ik heb hier zeven jaar aan gewerkt met tussenpozen, en het was natuurlijk een vreemd project, maar wat ik steeds weer ervoer, was dat mensen graag vertelden over wat ze hadden meegemaakt met geliefden en verwanten. Mijn eerdere boeken waren vaak omstreden maar nu zijn de reacties eigenlijk alleen maar positief."

Roiphe's rebelse debuut in de jaren negentig, 'Geef ons de nacht terug', waarin ze zich richtte tegen de doorgeslagen politieke correctheid op Amerikaanse universiteiten, en recenter haar bundel over echtscheiding 'Lof van het rommelige leven', schopten in eigen land tegen zere benen. Tegenover de dood vallen zulke verschillen in inzicht weg, zo lijkt het, uiteraard geholpen door hoe Katie Roiphe er in dit boek verslag van doet: zonder moreel oordeel.

Ik wilde heel graag lezen over stervende kinderen, ook over veel mensen die tegelijk doodgaan

Katie Roiphe

U schrijft dat u begon met dit boek op uw twaalfde, toen u bijna stierf aan een longziekte. Heeft die ervaring uw leven veranderd, denkt u?
"Het was natuurlijk heel beangstigend, dat ik bloed ophoestte en dacht dat ik doodging. Maar er kwamen ook veel goede dingen uit voort. Het vormde zeker de mens die ik geworden ben. Ik begon te lezen, obsessief in dagboeken te schrijven, te verzamelen. Ik wilde ervoor zorgen dat niets verloren ging."

Maakte het u ook eenzamer?
"Zeker. Mijn beste vriendin verliet me, ze wilde me niet meer bezoeken omdat ik in het ziekenhuis lag. Ik ging een jaar lang ziekenhuis in en uit, en trok me terug in mijn eigen hoofd, las zware boeken. Over de Armeense genocide, Primo Levi. Ieder boek dat ik in handen kon krijgen. Dat was deels ontsnapping uit het ziekenhuis, maar ik wilde ook nadenken over dingen waar ik niet over hoorde na te denken."

Primo Levi schreef als kampoverlevende over de Holocaust. Hoe helpt hij een meisje van 12?
"Ik wilde heel graag lezen over stervende kinderen, ook over veel mensen die tegelijk doodgaan. Lezen over dat historische moment hielp me om dingen in perspectief te krijgen. Het was troostend dat de dood in die boeken overal was, er gewoon bij hoorde. In mijn wereld was de dood weggestopt in het ziekenhuis."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Katie Roiphe © Patrick Post
Het is onmogelijk om je het uitwissen van je eigen bewustzijn voor te stellen

Katie Roiphe

Is de dood sindsdien in uw gedachten gebleven?
"Ik ben lang bang geweest om in slaap te vallen. We hebben zo'n gebedje: If I die before I wake, I pray the Lord my soul to take, dat prevelde ik altijd. Later ben ik ook nog wel eens met een paniekaanval in het ziekenhuis beland."

Koos u deze schrijvers en kunstenaars omdat ze u iets konden leren over het sterven? Is doodgaan een kunst die je moet leren?
"Dit boek is niet bedoeld als zelfhulp. Susan Sontag, bijvoorbeeld, had een verschrikkelijke dood, dat is geen sterfbed dat je zou ambiëren. Maar we kunnen ons onze eigen dood heel moeilijk voorstellen. Het is onmogelijk om je het uitwissen van je eigen bewustzijn voor te stellen. Ik ging daarom op zoek naar mensen die deze confrontatie wel in woorden konden vangen, op een manier waar gewone mensen niet toe in staat zijn; schrijvers en

kunstenaars die ook in hun werk al met de dood bezig waren. Zo gaan de kinderboeken van Maurice Sendak vaak over doodsangst en monsters. Hij was als kind van Holocaustslachtoffers met de dood opgegroeid. Hij had het doodsmasker van Keats in bezit, de jonggestorven Engelse dichter. Hij bezocht vrienden op hun doodsbed om hun gezicht te tekenen. In zijn werk kon ik onderzoeken hoe de gedachte aan de dood evolueerde door de jaren heen."

Toch vond ik die strijd van haar, haar vast­be­slo­ten­heid om de uitzondering te zijn, ook iets heel prachtigs hebben

Katie Roiphe

U beschrijft dat Susan Sontag tot twee keer toe kanker overleefde, en de derde keer weigerde om het vonnis onder ogen te zien. Liever een loze, martelende behandeling dan aanvaarding van haar eindigheid. Stelde ze u teleur?
"Ze was misschien niet zo'n sympathiek persoon, allereerst. Maar teleurgesteld is niet het juiste woord. Ik wil er geen oordeel over vellen, maar noteren wat er gebeurde, focussen op de details. En het was zowel ironisch als tragisch dat iemand die eerder helderheid nastreefde in haar denken, die er in haar werk zo vaak op wees dat de verbeelding niet met ons op de loop moet gaan, daar zelf niet aan vast kon houden. Dat ze dit moment van sterven niet zonder fantasie kon benaderen. En dat die fantasie zo destructief was.

"Toch vond ik die strijd van haar, haar vastbeslotenheid om de uitzondering te zijn, ook iets heel prachtigs hebben. Die wilskracht wilde ik ook zeker niet reduceren.

"Wat mij verwonderde is dat, terwijl dokters niet meer liegen over een doodvonnis, er toch stilte regeert rond deze sterfbedden. Er vinden weinig 'laatste gesprekken' plaats met kinderen, geliefden, vrienden.

"Ik heb veel mensen gesproken die zo'n fantasie koesteren: een gesprek dat alles oplost, dat afrondt. Deels ingegeven door religie, deels een therapeutisch verlangen. Maar het besef van de naderende dood verandert mensen niet zo dat zij ineens in staat zijn zaken te bespreken die zij eerder niet bespraken. Ik heb sinds mijn boek verscheen van veel lezers gehoord dat ze voelden dat ze met hun geliefden dat gesprek niet konden hebben. De dood is niet een einde, het is meer afsnijden, rommelig."

Is het niet ook een egoïstisch verlangen, zo'n wens tot een laatste gesprek?
"Ja, je wilt als achterblijver graag dat de dood erkend wordt. Dat alles kan worden losgelaten. Bevrijding."

Voelde u zichzelf bezwaard toen uw vader stierf?
"Ik werd wel steeds naar zijn laatste minuten en weken teruggetrokken. Piekerde over wat er in hem om was gegaan. Ik vond het moeilijk om daar niet aan te denken. Misschien is het schuld, of iets anders. Er gebeurde nogal veel in mijn leven en dat had ik hem willen vertellen. Het was moeilijk om weer vooruit te komen."

Misschien knaagt het dat de dood definitief een ander heeft gemaakt van je geliefde?
"Ja, precies, je wilt in zijn hoofd. En dat kan niet. Dat is wat ik probeerde te bereiken met dit boek."

De Nederlandse schrijver AFTh schreef in zijn roman 'Tonio' over de dood van zijn zoon over zijn ontzag voor hem, toen de jongen stierf.
"Dat is heel mooi, ja! Freud schrijft daar ook over. Hoe we de doden respecteren omdat ze dit grote avontuur hebben doorgemaakt waar wij door gefascineerd zijn maar wat we niet kunnen begrijpen.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Katie Roiphe - Het uur van het violet © RV
Mijn vader was een wetenschapper die niet in God geloofde. Er is verrotting, wormen. Daar wilde ik naar kijken

De enige gelovige wiens sterfbed u beschrijft, is schrijver John Updike. Maar het geloof lijkt geen grote rol te spelen in zijn laatste periode.
"Hij las wel in het 'Book of Common Prayer' in zijn laatste weken. Zijn vrouw meende ook dat hij er wel mee bezig was. Ze bad met hem. Ze vroeg hem of hij klaar was om zijn Schepper te ontmoeten, en dat beaamde hij toen: Yes! Ongelooflijk. In die laatste gedichten van hem klinkt ook een religieus besef door. Ik had eigenlijk moeite om zijn religiositeit te begrijpen, omdat hij zo'n ironisch schrijver is, vooral geïnteresseerd in seks en zonde. Maar hij had dat geloof wel, en het hielp hem ook, denk ik, al redde het hem niet.

"Verder ben ik bewust bij het geloof weggebleven. Ik wilde juist de moderne manier van sterven beschrijven. Veel mensen sterven nu zonder geloof, zonder idee van een hiernamaals. Wat betekent dat, die vergetelheid? Mijn vader was een wetenschapper die niet in God geloofde. Er is verrotting, wormen. Daar wilde ik naar kijken."

Biedt het geloof geen antwoord op de dood?
"Uiteraard als je gelooft. Maar het is mij vreemd. Woorden komen voor mij het dichtst bij onsterfelijkheid. Soms een zin die me bijblijft. Schrijver James Salter sprak erover: 'Als het leven ergens in overgaat, dan in pagina's.' Die impuls die veel kunstenaars hebben om tot het einde door te gaan, zichzelf voort te stuwen, dat vond ik heel inspirerend. Wat Updike verwoordde als 'uit pijn honing maken'. Dat zag ik als een manier om de angst te bezweren. Dat begrijp ik beter."

We scheppen allemaal onze eigen troost, zei Salter tegen u. Is dat wat dit boek is?
"Salter reageerde op een anekdote die ik hem vertelde over Maurice Sendak die bang was voor sneeuw ('de witte dood') en een hekel had aan Kerstmis. Maar vlak voor zijn dood heeft hij een heel mooie troostrijke droom waarin een vriendin op de bank ligt te slapen onder een schilderij waarop een dickensiaans kersttafereel is geschilderd, een ingesneeuwd dorpje compleet met arrensleeën. Dat vermogen van de verbeelding om dat wat angst inboezemt te veranderen in iets troostrijks, dat was waar ik naar op zoek was."

Hoe was het om na dit boek weer terug te keren naar het land van de levenden?
"Er is veel gebeurd tijdens het schrijven van dit boek. Ik ben getrouwd onderweg, heb nog een kind gekregen. Ik vond het moeilijk om het boek af te maken; maar toen het af was, voelde ik me licht en zonnig. Bij de dood in de buurt komen bedwelmt je ook. Susan Sontag zegt over haar overleefde borstkanker in de jaren zeventig dat het 'fantastisch' was. Dat is een raar woord, natuurlijk. Maar in de buurt komen en niet sterven, er veel aan denken, kleurt je leven niet zo verkeerd."

Katie Roiphe: Het uur van het violet. Grote schrijvers in hun laatste dagen. (The Violet Hour. Great Writers at the End) Vert. Anne Jongeling. Hollands Diep; 304 blz. € 19,99.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Hoe iemand handelt als zijn laatste uur geslagen heeft, werpt licht op zijn per­soon­lijk­heid

Ik wilde heel graag lezen over stervende kinderen, ook over veel mensen die tegelijk doodgaan

Katie Roiphe

Het is onmogelijk om je het uitwissen van je eigen bewustzijn voor te stellen

Katie Roiphe

Toch vond ik die strijd van haar, haar vast­be­slo­ten­heid om de uitzondering te zijn, ook iets heel prachtigs hebben

Katie Roiphe

Mijn vader was een wetenschapper die niet in God geloofde. Er is verrotting, wormen. Daar wilde ik naar kijken