Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ook religie moet je trainen

Religie en Filosofie

Henk Steenhuis

'Het delen van brood tijdens een viering zorgt voor een gevoel van verbondenheid.' © Maarten Hartman
Interview

'Ook in onze tijd kan religie een trainingsprogramma zijn', zegt theoloog Martin Jans. 'Maar bij Gude is religie er bekaaid van afgekomen. Dat is jammer.'

Filosoof René Gude was tot zijn dood, vandaag drie jaar geleden, Denker des Vaderlands. Voorafgaand aan zijn overlijden sprak hij, onder meer in Trouw, veel over zijn ziekte en zijn aanstaand overlijden. Hij noemde het leven 'soms ook echt zwaar'. Je moet elke dag je bed uitkomen, naar school gaan, naar je werk, een gezin stichten, ambities nastreven, iemand worden. Bij 'De Wereld Draait Door' zei Gude: "Het leven is een hoop gedoe, ook al hou je ervan. Een gedoe-tje."

Lees verder na de advertentie

Om dat gedoetje aan te kunnen, moeten we volgens Gude aan 'humeurmanagement' doen, hij noemde dat ook wel 'ambachtelijk zingeven'. Dat is een dagelijkse ambachtelijke bezigheid die nooit af komt. Bij dit humeurmanagement worden we sinds de oudheid geholpen. "Kijk naar de pleinen in de oude Griekse steden, de agora's. Daar stond een aantal gebouwen waarin burgerdeugden werden beoefend in trainingsprogramma's die ons helpen. Er was altijd een academie, een theater, een stadion, en er waren tempels."

Tekst loopt door onder de foto

René Gude © ANP

Gude stelde dat we al 2500 jaar lang vier trainingsprogramma's hebben: sport, filosofie (moeder van de wetenschap) kunst en religie. Zoals je naar een sportschool gaat om afzonderlijke spiergroepen te trainen, zodat je later, weer buiten, je hele lijf beter kunt gebruiken, zo kun je volgens Gude in de andere oefenprogramma's specifieke deugden trainen die je in het dagelijkse leven van pas komen.

Volgens theoloog en studentenpredikant Martin Jans heeft Gude die trainingsprogramma's uitvoerig beschreven. "Alleen leek hij met religie geen raad te weten. Hij spreekt over de waarde van rituelen in tijden van gemoedsturbulentie. Maar religie kan veel meer zijn dan troost in bange dagen."

Om uit te leggen wat religie dan zou kunnen zijn, doet Jans een beroep op de oude kerkvader Augustinus. Volgens Augstinus kun je wel van alles willen of van plan zijn, maar het verlangen diep van binnen is toch sterker. Geloof is volgens hem een vernieuwing van ons verlangen. Religieuze praktijken kun je trainingen voor dat verlangen noemen."

Bij sport ga je naar een sportschool om te trainen. Hoe trainen we dat verlangen?

"Ik ben in het najaar in Solesmes geweest, een groot Benedictijner klooster in Frankrijk. Het was een week in nagenoeg complete stilte, buiten de gebedsvieringen om. Kortom, ik was in een concreet trainingscentrum waarin ik mijn verlangen naar stilte heb getraind."

Dat kun je ook in een bos doen, daarvoor hoef je toch niet naar een klooster?

"Religie heeft haar eigen instrumenten ontwikkeld, zoals sportscholen ook telkens nieuwe toestellen ontwikkelen om de training te verbeteren. Een gebedsviering in het klooster is zo'n instrument. Neem de stilte tussen de regels van de psalmen die de monniken op toon uitspreken. Dat reguleert je ademhaling en heeft in elk klooster een eigen ritme. Door de psalmen mee te bidden kom je in een cadans terecht die verstillend werkt. Ik denk dat de hele noten waarop sommige orthodox protestanten hun psalmen zingen eenzelfde effect heeft.

"Ook tijdens het eten waren we in training: we aten in stilte. Hoe krijg je dan de boter als die te ver van je afstaat? Iedereen is opmerkzaam: ik kreeg de boter vaak al aangereikt voordat ik er met een knikje om vroeg. Ik dacht: we hebben hier in het klooster aan tafel meer aandacht voor elkaar dan wanneer we thuis allemaal aan het praten zijn. Dus het oefenen in aandacht gebeurt ook tijdens het eten."

Religie is een trainingsprogramma om het verlangen naar stilte vorm te geven.

"Het is meer. Gude zei graag dat het leven moeilijk is maar niet complex. 'Voor triplex ga je naar de Hubo, mijn leven is quadruplex.' Hij dacht in viertallen.

"Daarom heb ik gezocht naar vier vormen van verlangen, die je in het trainingsprogramma religie zou kunnen beoefenen. Je kunt je dus allereerst trainen in het verlangen naar verstilling. Dat is niet alleen stilte. Het heeft ook met aandacht te maken, met bewust leven, eenvoud, focus, of in Benedictijnse taal: luisteren."

Dat was één.

"Religie kan ook een trainingsprogramma zijn in het verlangen naar zuivering."

Wat is dat?

"Zuivering kan je helpen zin van onzin te scheiden. Door introspectie kunnen we zelfkennis verwerven, onze onmacht en schuld ontdekken en daarmee leren omgaan. Maar het bevrijdt ons ook van de gedachte dat we alles zouden moeten kunnen of moeten meemaken, of dat we onsterfelijk zijn."

Drie?

"Religie kan ook een trainingsprogramma zijn om ons verlangen naar dienstbaarheid wakker te roepen en vorm te geven. Neem iets concreets als de wekelijkse kerkdienst in het verpleeghuis in mijn dorp. Daar zijn vrijwilligers bij nodig. De dienst biedt een vorm om het niet bij mooie woorden te laten maar concreet iets voor een ander te doen.

"Als laatste kan religie vormgeven aan een verlangen tot verbinding, je weet je deel van een groter geheel. Als gelovige zou ik zeggen: verbonden met God. Anderen noemen dat deel van de kosmos, deel van de natuur, deel van een traditie. We zijn relationele wezens. Door ons te oefenen in religie kunnen we ontdekken dat relaties of verbindingen geen extraatje zijn maar als fundament functioneren van mens-zijn."

U verwees naar de toestellen in de sportschool. Maar in de sportschool moet je wel aan het werk. Hoe doe je dat bij religie?

"Onderschat religie niet, de trainingsmethodes zijn er afgelopen eeuwen evengoed verder ontwikkeld, net als in de sportschool. Denk aan godsdienstige oefeningen, vieringen, meditatie, rituelen, waarbij heilige woorden, verhalen, andere mensen en bepaalde plekken en gebouwen een rol spelen.

"Vergelijk het met voetbal. Ik ben coach bij het voetbalteam van onze zoon. Elke week trainen ze een aantal keren op techniek, conditie en tactiek. Het zijn praktijken die hen vormen: door te trainen maken ze zich eigen hoe ze een bal moeten inspelen en waar ruimte ligt op het veld als de tegenstander druk zet. Door de wedstrijden leren ze om te gaan met winnen en verliezen.

"Bij religie neem je ook deel aan vormende praktijken, bijvoorbeeld tijdens het avondmaal. Het blijkt dan dat ook de meneer drie rijen verderop in de kerk een stukje van hetzelfde brood eet en uit dezelfde beker drinkt. Of ik hem nu ken of niet, of we elkaar nu aardig vinden of niet, we blijken met elkaar verbonden te zijn. Dat vind ik een hele belangrijke ontdekking. Net als hij open ik mijn handen om te ontvangen, evenals een oude vrouw of een student. Bijbels gesproken: er is geen verschil meer tussen man of vrouw, Jood of Griek, slaaf of vrije."

Gude noemde de rituelen ook, toen hij sprak over religie als trainingsprogramma.

"Hij werkte ze niet uit voor de moderne tijd. Gude waarschuwde alleen ze niet te snel weg te doen. Ik ben studentenpredikant in Zwolle. Afgelopen maand heb ik met kunstenaar Tina Lenz gewerkt aan een project rondom rituelen. Studenten van de kunstacademie hebben voor mensen die werken in de geestelijke verzorging een nieuw ritueel ontworpen. Hoe druk je bijvoorbeeld dankbaarheid of verbondenheid uit aan iemand die je mist?"

Deze rituelen zijn niet religieus?

"Nee, dat hoeft toch ook niet per se? Religie is expert op het terrein van rituelen. Die expertise kun je in onze tijd inzetten. Kenmerk van een ritueel is dat ze een performatieve kracht hebben: in het voltrekken van het ritueel veranderen de deelnemers. Klassiek voorbeeld: door in een ritueel dankbaarheid uit te drukken voor het eten, door te bidden, oefen je jezelf in het besef dat eten niet vanzelfsprekend is."

Voor de duidelijkheid blijf ik bij de sportschool. Gude zei: Je traint bepaalde spiergroepen, zodat je later, weer buiten, je hele lijf beter kunt gebruiken. Wat is het doel van trainingsprogramma religie?

"Menswording."

Dat is me te vaag.

"Ik verduidelijk het eerst in religieuze taal: worden wie God voor ogen stond toen hij je maakte."

In dagelijkse taal?

"Studenten hoor ik vaak zeggen: 'Ik wil alles eruit halen wat er in zit'. Daar hoor ik een verlangen in om het leven ten volle te leven. Ik zou zeggen: om mens te worden. Vaak gebruiken ze ook het woord echt. Ik wil echt zijn.

"In dagelijkse taal kan ik het doel ook 'wakker worden' noemen. Ontwaken en contact maken met de werkelijkheid die zo makkelijk versluierd wordt door alle bezigheden, door wat van binnen in ons omgaat aan angst of ontevredenheid.

"Het trainen van het verlangen naar verstilling, zuiverheid, dienstbaarheid en verbinding doorbreekt de mist waar ik op een of andere manier telkens in terecht kom. Heftige gebeurtenissen als dood en liefde doen dat ook: ik ontdek daarin met wie ik verbonden ben, ik hoor in gesprekken met mensen hoe ze op dergelijke momenten stil staan bij wat ze echt belangrijk vinden. Het trainingsprogramma religie houdt mij ook buiten die heftige momenten alert."

Theoloog en studentenpredikant Martin Jans. © TRBEELD

Deel dit artikel