Onvermoede kanten van Maria

religie en filosofie

Stijn Fens

De Egyptische godin Isis, een van de 'oermoeders' van Maria. © Rijksmuseum van Oudheden, Leiden
Reportage

Veel weten we niet over Maria. Dat maakt het voor kunstenaars aantrekkelijk om haar af te beelden, zoals het Museum Catharijneconvent in een expositie laat zien. De moeder van Jezus kan het allemaal hebben.

Twee dagen voor de officiële opening van de Maria-tentoonstelling in het Utrechtse Museum Catharijneconvent maakt samenstelster Désirée Krikhaar de rondgang die de bezoekers straks ook zullen maken. Vanuit de kelder van het museum de trap op langs de immense kopie van ‘Modello’ voor de Tenhemelopneming van Maria door Peter Paul Rubens. Eenmaal op de bovenste verdieping de eerste donkere zaal in, het begin van een fascinerende en kennismaking met Maria. Er heerst bedrijvigheid in het museum. Hier en daar worden met uiterste voorzichtigheid nog werken uitgepakt. “Daar moet nog een tekst komen”, zegt Krikhaar en wijst op een nog lege muur.

Lees verder na de advertentie
Het leven van Maria biedt enorm veel iden­ti­fi­ca­tie­mo­ge­lijk­he­den

Vier jaar lang werkte zij, op het laatst samen met mede-gastconservator Irene Constandse, aan deze grote Maria-tentoonstelling. “Een jaar of tien geleden heb ik het al eens geopperd. Blijkbaar was de tijd er toen nog niet rijp voor. Nu wel. Ik denk dat het mede ook te maken heeft met het feit dat de maatschappij steeds vrouwelijker wordt. Vrouwen gaan - misschien onbewust - op zoek naar krachtige voorbeelden en één daarvan is Maria.”

De tentoonstelling is een wervelende showcase van beelden, schilderijen, ikonen en gebruiksvoorwerpen die allemaal verwijzen naar zonder twijfel de meest afgebeelde vrouw ter wereld. Google Maria en je krijgt bijna twee miljard hits. Van oorsprong een bescheiden Joods meisje dat moeder van Jezus werd en daarmee van God. Al eeuwenlang zit ze onbedreigd op haar troon. Krikhaar: “Ook al ben je niet gelovig, iedereen kent Maria.”

Haar populariteit valt volgens de kunsthistorica vooral te verklaren uit haar moederschap en haar benaderbaarheid. “Ze heeft het allemaal meegemaakt. Van de vreugde van het krijgen van een kindje tot het moeten toekijken hoe je zoon gekruisigd wordt. Dat laatste is natuurlijk het ergste dat een moeder kan overkomen. Aan de andere kant biedt haar leven enorm veel identificatiemogelijkheden.”

Boerenmeid

En dat terwijl we eigenlijk niet zoveel over Maria weten. In de Bijbel komt ze maar negenenveertig keer voor, heeft Krikhaar geteld. Ideaal trouwens voor kunstenaars: het blad is vrijwel leeg, je kunt je gang gaan. Maria is plooibaar en past zich moeiteloos aan plaatselijke omstandigheden aan. In Peru heeft ze indiaanse trekken, in Noord-Frankrijk lijkt ze op een prachtige boerenmeid. Voeg daarbij dat ze niet bij het - zoals cultuurtheoloog Frank Bosman het noemt - ‘theologische establishment’ hoort. Ze hoort bij het instituut kerk, maar ook weer niet. “Maria staat boven de partijen”, zegt Krikhaar.

In Peru heeft ze Indiaanse trekken, in Noord-Frank­rijk lijkt ze op een prachtige boerenmeid

De bezoeker leert op de tentoonstelling onvermoede kanten van Maria kennen. Zoals de grote rol van Maria in de Koran (er is zelfs een hele soera gewijd aan Maryam, zoals moslims haar noemen), haar bij velen onbekende zusjes Maria Cleophas en Maria Salome en de voorchristelijke wortels van de Moeder Gods.

In een zaal staan oermoeders en godinnen bij elkaar die qua beeld en inhoud een voorbeeld van Maria zijn geweest. Krikhaar: “Dan gaat het over vruchtbaarheid, over bescherming, over liefde en over schoonheid. En dat zijn allemaal dingen die de kerk op Maria heeft geplakt.” Ze wijst op een beeld van de Egyptische godin Isis die net als Maria op niet-natuurlijke wijze zwanger werd en na de geboorte van haar zoon Horus maagd bleef. Ook zij wordt net als Maria vaak afgebeeld met haar zoon aan de borst. Krikhaar vertelt dat op het concilie van Efeze in 431 werd bepaald dat Maria de Moeder van God is. “In één klap schuif je al die moedergodinnen - ook Isis - terzijde en zet daarvoor een Moeder Gods in de plaats. Een hele slimme zet van de christelijke kerk.”

Kinderloos

Krikhaar wil doorlopen, maar de weg wordt versperd. De volgende zaal is nog niet klaar. Er zit niets anders op dan tegen de richting van de tentoonstelling in te lopen om met het levensverhaal van Maria te kunnen beginnen. Zo kom je haar godvruchtige, rijke en aanvankelijk kinderloze ouders Anna en Joachim tegen, die door goddelijk ingrijpen een dochtertje krijgen, onbevlekt ontvangen, vrij van de erfzonde. Je ziet haar verloving met Jozef, de aankondiging van de engel dat ze een bijzonder kind zal gaan baren, de geboorte van Jezus en Maria als treurende moeder die Jezus’ dood moet meemaken en hem niet kan beschermen. Dat enorme verdriet komt terug in een vijftiende-eeuwse Piëta op de tentoonstelling. We zien Maria die het hoofd van de gestorven Christus ondersteunt. Met de slip van haar mantel droogt ze haar tranen.

Oergodin

En dan staat daar plotseling een modern, poedelnaakt beeld van Maria. Het hoofd is dat van een middeleeuws Mariabeeld, de uitdagende pose die van een oergodin. Het is nog vóór de opening al het opvallendste object op de tentoonstelling, een beetje tot verdriet van Krikhaar. “De Virgin of Mercy’, staat voor bescherming en het moederschap. Maria heeft in feite dat hele christendom op aarde gezet.

Tekst loopt door onder afbeelding.

‘Virgin of Mercy’, Elisabeth Stienstra, 2015. Collectie Cornelis Slangen © rv

De beeldhouwster, Elisabet Stienstra, is bij het maken van dit beeld geïnspireerd door de Schützmantelmadonna en Sheela-na-gigs, vroegmiddeleeuwse vrouwenbeelden uit Engeland en Ierland.

Ze stonden boven de entree van kloosters en kerken, boden bescherming maar zorgden er ook voor dat je ‘onbevlekt’ de kerk in kon gaan.” Krikhaar wijst op de kundige wijze waarop het haar van deze Maria is gebeeldhouwd. “Het heeft echt niets met erotiek te maken, maar wel met vrouwelijke kracht.”

Superwoman

Vlak voor het einde van de tentoonstelling passeer je een wand met tientallen afbeeldingen van Maria. Het laat zien hoezeer Maria deel uitmaakt van onze cultuur. Krikhaar wijst geamuseerd op Maria in de Donald Duck, Maria als superwoman en de Heilige Maagd met een pokemon op schoot. Maria kan het allemaal hebben.

Maria kan het allemaal hebben

Maar het allerlaatste object, in de allerlaatste zaal is een eenvoudig middeleeuws houten beeld: Maria met kind, geplaatst tussen moeders uit andere culturen. Uiteindelijk volstaat dat. Krikhaar: “Ik bewonder Maria omdat ze al die eeuwen toch maar heeft standgehouden. Zij heeft kerk niet alleen gecreëerd maar ook altijd bij elkaar gehouden. Ook nu in 2016 staat ze nog fier rechtovereind. We kunnen niet zonder haar.”

Maria, van 10 februari tot 20 augustus in Museum Catharijneconvent te Utrecht.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Het leven van Maria biedt enorm veel iden­ti­fi­ca­tie­mo­ge­lijk­he­den

In Peru heeft ze Indiaanse trekken, in Noord-Frank­rijk lijkt ze op een prachtige boerenmeid

Maria kan het allemaal hebben