Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Navelstaren is de culturele norm geworden

Religie en Filosofie

Maurice van Turnhout

© gratis
Recensie

Elize de Mul, Lisa Doeland en Naomi Jacobs - Onszelf voorbij; Kijken naar wat we liever niet zien
Uitgeverij De Arbeiderspers; 208 blz.; € 18,50
★★★☆☆

De schrijvers

Lees verder na de advertentie

Deze bundel bevat essays van drie jonge denkers. Elize de Mul (1987) promoveert op identiteit en privacy in beeldcultuur aan de Universiteit Leiden; Lisa Doeland (1982) werkt als programmamaker aan de Nijmeegse Radboud Universiteit, waar ze promotieonderzoek doet naar afval; Naomi Jacobs (1990) promoveert aan de faculteit Filosofie en Ethiek van de Technische Universiteit Eindhoven.

Het onderwerp

De economische boom van de jaren tachtig en negentig was ongekend, maar versnelde ook economische ongelijkheid en milieuproblematiek. Deze verwevenheid van voorspoed en ondergang is moeilijk onder ogen te zien. Daarom is navelstaren volgens De Mul, Doeland en Jacobs de culturele norm geworden. Mensen trekken zich het liefste terug in hun 'moestuin': een overzichtelijke miniatuurwereld waarover ze als individu volledige controle kunnen uitoefenen. Voor de boze buitenwereld is geen plek.

Misschien is de selfie wel een 'speelse wenmanier' om onszelf opnieuw te leren kennen in een digitale context

Toch is het volgens de drie filosofen nodig om uit de veilige moestuin te stappen en na te denken over de onveilige toekomst. Naomi Jacobs oriënteert zich op de negentiende-eeuwse Deense filosoof Kierkegaard. Hij schreef dat mensen een 'sprong in de angst' moeten maken om zichzelf te ontwikkelen. Na zo'n sprong blijft van de beangstigende toekomst immers een lijst concrete, persoonlijke keuzes tussen goed en kwaad over.

Elize de Mul neemt de selfie onder de loep, belangrijk fenomeen van de hedendaagse beeldcultuur. Elke nieuwe technologie slaat ons tijdelijk uit het lood, misschien is de selfie wel een 'speelse wenmanier' om onszelf opnieuw te leren kennen in een digitale context.

Tenslotte filosofeert Lisa Doeland over afval, dat via microplastics, medicijnresten en radioactiviteit blijft 'rondspoken' in het milieu. Door onszelf met het 'afvalspook' te confronteren, erkennen we volgens Doeland de donkere kant van de verlangens die het consumptiekapitalisme bij ons aanwakkert.

Opvallende passage

De Mul over selfies: 'Het enorme beeldarchief dat we samen aan het opbouwen zijn functioneert (...) als een technologisch Definitivum, een tijdelijke veilige haven, een rots in de woelige wateren van de 21ste eeuw, terwijl de wereld achter deze decorstukken langzaam uiteenvalt en smelt.'

Reden om dit boek niet te lezen

Als beschaving moeten we leren dat wij al ten dode zijn opgeschreven', schrijft Doeland. Acceptatie van onze vergankelijkheid is de laatste, loodzware taak van de mens. Daarom moeten we volgens Doeland leren houden van alle entiteiten om ons heen, van planten en dieren tot mineralen en niet-levende materie. Zelfs van afval. 'Afvalofilie' noemt Doeland dat.

Bemin uw afval als uzelf? Qua haalbaarheid is dat vergelijkbaar met een gedachtenexperiment van filosoof Timothy Morton, dat Doeland eerder beschrijft: nucleair afval niet meer onder de grond stoppen, maar er middenin de steden monumenten van bouwen. Opdat wij niet vergeten.

Reden om dit boek wel te lezen

Het uitsterven van de menselijke soort is een te overweldigend onderwerp om grip op te krijgen, dat kun je deze auteurs dus niet nadragen. Juist het onderkennen van onze onzekerheid en kwetsbaarheid is volgens Jacobs, De Mul en Doeland een eerste stap op weg naar een nieuw bewustzijn - naar een 'onszelf voorbij'. En de schrijfsters tonen wel aan dat we in ieder geval voorbij de gangbare definities van narcisme kunnen denken. 

De Mul brengt in herinnering dat Narcissus niet verliefd werd op zijn spiegelbeeld, hij zag een bekoorlijke figuur in het water die hij met een ánder verwarde. Volgens De Mul hebben selfies een vergelijkbare functie: via selfies bekijk je de wereld en jezelf 'als waren zij reeds verleden tijd'. Net als een sarcofaag is de selfie een afbeelding die het levende lichaam vervangt. Daarmee is de selfie nog steeds een narcistisch fenomeen, maar wel met een andere lading dan er normaliter aan wordt toegekend: eerder gericht op de vreeswekkende toekomst van de dood dan op het zwelgen in een reëel geleefd verleden. En terwijl Timothy Morton het consumptiekapitalisme een 'narcistische loop' noemde, waar je nauwelijks aan kunt ontsnappen, erkent hij toch dat je zonder een gezonde dosis narcisme geen relaties met anderen aan kan gaan. Onszelf voorbij? Ook daarvoor bestaat gelukkig een menselijke maat.

Lees meer boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

Deel dit artikel

Misschien is de selfie wel een 'speelse wenmanier' om onszelf opnieuw te leren kennen in een digitale context