Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mithras: de verslagen soldatengod

Home

Stijn Fens

Voor het eerst wordt in het Allard Pierson Museum het reliëf getoond van de stierdodende God Mithras. © Trouw

In het Allard Pierson Museum is voor het eerst een bijzonder Mithras-reliëf te zien. Wat voor god was Mithras eigenlijk?

Toen René van Beek het Amsterdamse huis binnentrad dat ooit toebehoorde aan de vermaarde Mithras-kenner Maarten Vermaseren, dacht hij te weten wat hem te wachten stond. Als conservator van het Allard Pierson Museum was hij bekend met de god uit het oosten. Maar toen hij het reliëf met Mithras erop voor zich zag, ingemetseld in een muur van de woonkamer die veel had van een heiligdom, kon hij maar één ding uitbrengen: ‘Wow’.

Lees verder na de advertentie

Vermaseren was al lang overleden en zijn familie ruimde het huis op. Het reliëf werd in bruikleen gegeven aan het Allard Pierson Museum en het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden. Beide musea kunnen het nu om de beurt tentoonstellen, zoals het Louvre en het Rijksmuseum sinds kort twee portretten van Rembrandt delen.

“Het is een belangrijk stuk”, zegt Van Beek. “In die zin is het ook wel te vergelijken met de ontdekking van een Rembrandt, wat zo af en toe nog wel eens gebeurt. Al wisten wij wel dat Vermaseren dit reliëf in bezit had. Het laat een mooi verhaal zien en het is gewoon goed gebeeldhouwd. Elke middelbare scholier die naar Rome gaat, moet dit gezien hebben.”

In die zin is het ook wel te vergelijken met de ontdekking van een Rembrandt, wat zo af en toe nog wel eens gebeurt

René van Beek, conservator van het Allard Pierson Museum

Het staat nu in een vitrine van het Allard Pierson. Vol trots laat Van Beek het zien. “Kijk, in het midden zie je Mithras die een stier doodt, de schorpioen helpt hem door in de ballen van de stier te bijten. Het bloed dat vrijkomt wordt opgelikt door een hond en valt ook deels op de grond. Hieruit ontstaat het leven. Het speelt zich allemaal af in een grot die als een soort rots is weergegeven. De legende vertelt dat Mithras ook uit een rots is geboren.”

Volgens Van Beek is het dateren van een object voor een archeoloog vaak een hachelijke zaak. “Dit reliëf is waarschijnlijk uit de tweede eeuw na Christus. Het is niet van marmer, maar gemaakt van een harde, rode zandsteen. Volgens Vermaseren, die het van een verzamelaar kocht, komt het reliëf uit Rome. Waar het oorspronkelijk gemaakt is weten we niet precies, maar het zou heel goed kunnen dat het gemaakt is ergens langs de Rijn: Keulen of Frankfurt. We kennen meer reliëfs van het zelfde materiaal die daar tevoorschijn zijn gekomen.”

Soldatengod

De geschiedenis van Mithras is gecompliceerd en met mysteries omgeven. Vaststaat dat er in het Perzische rijk al een god met de naam Mithra vereerd werd, zo rond 1500 voor Christus. Maar de link tussen de Perzische Mithra en de Romeinse Mithras staat niet vast. Rond de eerste eeuw voor Christus duikt Mithras op in de Romeinse provincie Anatolië, grofweg het Aziatische gedeelte van het huidige Turkije. Mithras wordt wel een soldatengod genoemd. 

Die soldaten zorgden ervoor dat de Mithrasverering zich over dat hele uitgestrekte rijk verspreidde, van Klein-Azië tot aan Noord-Engeland. Zo kwam Mithras ook in Nederland terecht. Onder de Grote Kerk in Elst (Gelderland) zijn resten gevonden van een Mithras-tempel. Alleen al in Rome had de god vijftig heiligdommen.

En dan die geheimen die het mithraïsme altijd omgeven hebben. “Het wordt wel vergeleken met de vrijmetselarij”, zegt Van Beek. “Alleen mannen mochten lid worden. Na een lang initiatietraject werd je ingewijd in de geheimen van het geloof. Wat die cultus nu precies inhield, weten we niet: elk lid had een absolute zwijgplicht. Er is ook heel weinig over geschreven. Er wordt altijd gezegd dat het een soldatengod is, maar er zijn aanwijzingen dat hij in brede lagen van de Romeinse bevolking werd aanbeden. Ook door ambtenaren en gewone burgers.

Hij was aantrekkelijk omdat hij met het begin van het leven te maken had: Mithras is een soort energiegod

Hij was aantrekkelijk omdat hij met het begin van het leven te maken had: Mithras is een soort energiegod. Zijn naamdag is 25 december. Die staat voor geboorte, de wisseling van de seizoenen. Dat hoef ik jou niet uit te leggen.”

Die datum van 25 december spreekt natuurlijk tot de verbeelding. Als dan ook nog blijkt dat ook Mithras werd geboren uit een maagd, na drie dagen opstond uit de dood en ook een maaltijd deel uitmaakte van de rite, dringt de vergelijking met het christendom zich wel heel duidelijk op. En dan die inscriptie die op een Mithras-altaar werd aangetroffen: ‘Gij hebt ons verlost door het vergieten van het eeuwige bloed’. Dat klinkt ook bekend in de oren. Van Beek: “Hoe de relatie tussen het christendom en het mithraïsme nou precies heeft gezeten, is lastig, maar het moge duidelijk zijn dat ze dingen van elkaar over hebben genomen.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© Anya Lit000

Jezus

Om in sporttermen te spreken: het christendom won. Was Mithras uiteindelijk te elitair? Bij het christendom was iedereen welkom. Dat was echt een volksgeloof. Van Beek maant tot voorzichtigheid. “Een andere god, lees Jezus, was op dat moment gewoon populairder. Je gebruikte de god die je op dat moment nodig had. In 380 maakte keizer Theodosius I het christendom tot staatsgodsdienst in heel het rijk. Die klap is Mithras nooit meer te boven gekomen.”

Maar de fascinatie voor Mithras en al die andere goden blijft, zo blijkt volgens Van Beek ook in deze Week van de Klassieken. “Gisteren was weer de Ken-Uw-Klassieken Pubquiz onder leiding van Fik Meijer. Dan zit het weer bomvol.

“Je ziet het ook aan de grote belangstelling voor zo’n tentoonstelling in het Fries Museum van Alma Tadema, die voornamelijk klassieke voorstellingen schilderde. We merken het hier in het museum trouwens ook: mensen vinden het leuk om iets van hun voorgeschiedenis te weten.”

We merken het hier in het museum trouwens ook: mensen vinden het leuk om iets van hun voor­ge­schie­de­nis te weten

René van Beek, conservator van het Allard Pierson Museum

In een andere zaal in het Allard Pierson staat een groot beeld van Augustus, keizer rond het begin van onze jaartelling. Het is een gipsen kopie - in kleur - van de beroemde ‘Augustus van de Prima Porta’ die in de Vaticaanse Musea staat. Wat opvalt is zijn stroblonde haar. “Laatst liep hier een middelbare scholier de zaal in en riep: ‘Kijk, dat is Trump’”, vertelt Van Beek.

“Ze vallen niet helemaal samen, maar er zijn wel paralellen. Wat doet Augustus om zijn rijk uit te breiden? Hij zet Rome voorop: Rome eerst. Alles wordt gedomineerd door wat Rome wil. Misschien moet Trump eens kennis nemen van het levensverhaal van Augustus. Maar ook van Mithras zou hij wellicht iets kunnen leren. Jammer dat hij geen boeken leest.”

Voor het eerst wordt in het Allard Pierson Museum het reliëf getoond van de stierdodende God Mithras.

Het Mithras-reliëf is te zien in het Allard Pierson Museum te Amsterdam. Trouw-lezers ontvangen in de Week van de Klassieken op vertoon van de krant gratis toegang tot het Allard Pierson Museum, het Rijksmuseum van Oudheden en Tresoar.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
In die zin is het ook wel te vergelijken met de ontdekking van een Rembrandt, wat zo af en toe nog wel eens gebeurt

René van Beek, conservator van het Allard Pierson Museum

Hij was aantrekkelijk omdat hij met het begin van het leven te maken had: Mithras is een soort energiegod

We merken het hier in het museum trouwens ook: mensen vinden het leuk om iets van hun voor­ge­schie­de­nis te weten

René van Beek, conservator van het Allard Pierson Museum