Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Maria was gevaarlijk en krachtig, niet gedwee

Religie en Filosofie

Wolter Huttinga

Beelden van de maagd Maria tijdens een viering in Paraguay. De Korte: 'Ze zegt in vrijheid 'ja' tegen God en juist dat maakt haar tot moeder van alle gelovigen.' © AP
Theologisch Elftal

Heeft de kerk met het gekoesterde beeld van de gedweeë Maria bijgedragen aan vrouwelijke onderdanigheid? "Dat kan je wel zeggen", vertelt Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog. 

"Kort geleden sprak ik op een bijeenkomst aan de Radboud Universiteit onder de titel 'Powervrouw Maria'. Tijdens de voorbereiding van mijn lezing ontdekte ik dat de traditie Maria veel te lief en te veilig heeft gemaakt. Ze staat in een bijbelse lijn van gevaarlijke vrouwen. 

Lees verder na de advertentie

Er zijn drie vrouwen die in de Bijbel 'gezegend' genoemd worden: naast Maria geldt dat ook voor Judith en Jaël. Hun verhalen zijn te fascinerend om niet te noemen. Judith, uit het gelijknamige apocriefe boek, wordt door de Babylonische generaal Holofernes een nachtje z'n tent binnengelaten. Het loopt minder zwoel dan de generaal had gehoopt: zij onthoofdt hem.

De traditie heeft Maria veel te lief en te veilig gemaakt

"Ook Jaël, uit het bijbelboek Rechters, is een dodelijke en verleidelijke vrouw. Ze nodigt de vijandelijke legeraanvoerder Sisera uit om in haar tent uit te rusten. Maar als hij slaapt jaagt ze een tentpin door zijn hoofd. Stoere, gevaarlijke vrouwen die opkwamen voor de belangen van hun volk, terwijl mannen het lieten afweten.

Krachtige vrouw

"Maria als krachtige vrouw, staand in een traditie van vrouwen die mannen niet meer echt nodig hebben: dat is een beeld dat de kerk niet altijd met evenveel genoegen heeft hooggehouden. In de oosterse kerken is Maria als degene die God gebaard heeft echter bijna nog belangrijker dan God zelf. Ze is daar echt tot machtige, goddelijke status verheven. Westerse kerken hebben haar veel meer getemd: Maria is vooral een gezeglijke girl next door.

"Ik kwam een prachtige middeleeuwse afbeelding tegen van Maria die de duivel ferm voortsleept. Nee, dat is geen gedwee, passief vrouwtje, maar echt een krachtige vrouw. Dan is ze de 'tweede Eva' die de demonen bedwingt. En dus ook een ander soort rolmodel dan Maria voor velen geweest is."

Wat mij betreft is Maria een rolmodel voor alle christenen, vrouwen én mannen

Gerard te Korte

"Inderdaad", beaamt Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch, "met name in het beroemde Magnificat, het lied dat Maria aanheft als ze haar tante Elizabet ontmoet, staat Maria volop in de traditie van de profeten. Ze zingt: 'Hij stootte machtigen van hun zetel, en nederigen heeft Hij verheven. Hongerigen heeft Hij met gaven vervuld, en rijken heeft Hij leeg weggezonden.' Het is een roep om gerechtigheid, om de goddelijke omkering. De rijken worden met lege handen weggezonden. Dat zijn spannende teksten. Verder is de Bijbel zelf vrij terughoudend over het karakter van Maria, maar geeft toch wel enkele aanwijzingen die een brede ruimte voor interpretatie openlaten.

"Maar wat mij betreft is Maria een rolmodel voor alle christenen, vrouwen én mannen. Maria moet je nooit los zien van Jezus Christus, haar zoon. Maar ook nooit los van de kerk. Ze is het prototype van alle gelovigen. Als je wilt weten wat geloven is, dan zeggen we: kijk naar Maria. De traditie kende haar de zogenaamde 'mariale deugden' toe. Het zou scheef gaan als die deugden, zoals godsvertrouwen, dienstbaarheid, zuiverheid en trouw, alleen voor vrouwen zouden gelden. In het Nieuwe Testament wordt een deugd als dienstbaarheid ook heel nadrukkelijk aan mannen voorgehouden."

Maria verkracht?

Stegeman: "Ik vraag me toch af of het niet ook komt doordat Maria een vrouw is, dat we haar krachtige kant snel over het hoofd zien. De theologe Marcella Althaus-Reid merkt op: 'Maria is echt zo'n meisje dat 'ja' zegt tegen de eerste man die ze tegenkomt.' In haar geval een engel. Maar je mag je wel afvragen: had ze zelf ook nog iets te zeggen in die situatie? Maria is de meest afgebeelde vrouw ter wereld. Maar luisteren we ook naar wat ze te zeggen heeft? Luisteren we wel naar die revolutionaire woorden van haar Magnificat?

"Ik vind vragen over de stem van Maria belangrijk. Hoeveel zeggenschap had ze over haar eigen lichaam? Hoe was het voor haar om zomaar zwanger te zijn? Sommige nieuwtestamentici werpen de vraag op of Maria is verkracht, bijvoorbeeld door een Romeinse soldaat. We weten dat er een legerkamp in de buurt van Nazaret was. Ze woonde in bezet gebied. Laten we wel zijn: een ongehoord verhaal is dat bepaald niet. Voor vrouwen en mannen die te maken hebben gehad met seksueel geweld is het belangrijk ook aan dat aspect van het verhaal aandacht te besteden."

De Korte: "Maria geeft volgens de tekst natuurlijk wel degelijk expliciet haar jawoord aan de engel: 'Mij geschiede naar uw woord'. De traditie noemt dat het 'fiat' van Maria. De hemelse aankondiging van Jezus en de vrijheid van Maria gaan samen in de tekst. Er is dus sprake van wederzijdse toestemming tussen hemel en aarde. De hemel overweldigt haar niet en suggereert niet dat Maria gedwongen wordt zwanger te raken. Ze zegt in vrijheid 'ja' tegen God en juist dat maakt haar tot moeder van alle gelovigen."

Stegeman: "Voor een tentoonstelling over Maria in het Catharijneconvent in Utrecht werd ik gevraagd enkele keren het 'Weesgegroet' te reciteren. Dat tot Maria gerichte gebed zat uiteraard niet in mijn protestantse bagage. Het raakte me, om me in gebed tot een vrouw te richten. Maria raakt me, vooral als haar kracht en haar overgave beide zichtbaar zijn. Gerard, ik dank jou en de katholieke traditie dat jullie de herinnering en de aanwezigheid van Maria veel beter hebben bewaard dan wij protestanten."

Lees hier meer afleveringen van het Theologisch Elftal.

Deel dit artikel

De traditie heeft Maria veel te lief en te veilig gemaakt

Wat mij betreft is Maria een rolmodel voor alle christenen, vrouwen én mannen

Gerard te Korte