Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mag je tevreden mensen met geweld verheffen?

Religie en Filosofie

Hans Dijkhuis

© rv
BOEKRECENSIE

René ten Bos - Het volk in de grot; Waarom mensen geen feiten willen 
Uitgeverij Boom, 190 blz. € 20
★★★★☆

De auteur

Lees verder na de advertentie

René ten Bos is de huidige Denker des Vaderlands, een mede door Trouw verleende tweejaarlijkse eretitel. Hij is aan de Nijmeegse Radboud-universiteit in Nijmegen werkzaam als hoogleraar filosofie van de managementwetenschappen. Zijn tot dusver laatste boek was 'Dwalen in het antropoceen'(2017).

De thematiek

Ten Bos kondigt aan dat hij het zal hebben over de minachting die de filosofie altijd voor het volk heeft gehad, maar in zijn boek laat hij blijken hoe ongrijpbaar dat begrip 'volk' is. 'Het volk bestaat niet, er zijn vele soorten volk', merkt hij op. (Als zoon van een Twentse textielarbeider behoorde hij zelf in zekere zin ook tot het volk, merkt hij op, al heeft hij zich door zijn opleiding daarvan vervreemd.)

Ten Bos gaat uitgebreid in op de wetenschap, die aloude zekerheden als illusie ontmaskerde

De meerduidigheid van het begrip blijkt wel uit het laatste hoofdstuk, waarin de auteur bij zijn proeve van 'filosofische volkskunde', zoals hij het noemt, niet verder komt dan een caleidoscopisch overzicht: hij geeft een samenvatting van liefst dertig vaak uiteenlopende eigenschappen, die hij in even zovele paragrafen de revue heeft laten passeren.

De visie

Het uitgangspunt is Plato's beroemde grotvergelijking in 'Politeia', het boek waarin deze Griekse filosoof de ideale staat beschrijft. De meeste mensen zitten hun leven lang gevangen in een wereld waarin ze alleen schaduwbeelden of illusies zien; slechts enkelen kunnen daaruit ontsnappen en het zonlicht aanschouwen, dat wil zeggen de ware wereld. Ten Bos beschouwt de grotallegorie als de eerste 'pedagogische verheffingsfantasie', die de toon heeft gezet voor hele westerse wijsbegeerte: 'Het doel van alle filosofie: het volk de weg wijzen uit die schaduwwereld.'

Maar klopt Ten Bos' bewering wel? Voor Plato gaat die mijns inziens al niet op, want zijn diepe minachting voor hoi polloi, 'de velen' of de massa, was onverenigbaar met de gedachte van hun verheffing. In zijn ideale staat mocht deze laagste klasse van arbeiders, boeren en neringdoenden zich ook beslist niet vermengen met de hogere klassen. Tot aan de Verlichting hebben ook andere filosofen zich niet of nauwelijks bekommerd om de intellectuele opvoeding van het 'volk'. Toen begon de grootscheepse ontmythologisering van het wereldbeeld, die aanvankelijk vooral betrekking had op de religie, een thema dat door Ten Bos nauwelijks wordt aangeroerd.

Wel gaat Ten Bos uitgebreid in op de wetenschap, die aloude zekerheden - inclusief de bijbelse - als illusie ontmaskerde en zich tot doel stelde de feiten te onderzoeken. Zij werd spoedig gevolgd door de journalistiek, die een soortgelijke ambitie had.

Intrigerende vragen

In het tweede deel zet Ten Bos vraagtekens bij dit verlichtingsproces, uitgaande van de stelling dat mensen 'troglofiel' van aard zijn, liefhebbers van het leven in de grot. Ze koesteren hun illusies, omdat die geborgenheid en gemoedsrust verschaffen. De waarheid is vaak kil en genadeloos - een desillusie. Wie zijn kennis vermeerdert, vermeerdert de smart. Verklaart dat niet de weerstand van velen tegen wetenschappelijke of journalistieke waarheden?

'Het volk in de grot' is heel toegankelijk en kleurrijk geschreven

'Kernvraag is steeds weer: mag je mensen met geweld verheffen als ze tevreden zijn?' vat de auteur samen. 'Deze vraag galmt na in de manieren waarop we tot op de dag van vandaag opvoeding, opleiding en voorlichting organiseren. Ze raakt ook aan de journalistiek en de wetenschap: wat is er mis met het leven in een schijnwereld als de mensen tevreden zijn?'

Het is een intrigerende vraag, maar wel een die alleen kan worden gesteld vanuit het verheven standpunt van de intellectueel.

Redenen om dit boek niet te lezen

De opbouw is ietwat geforceerd, omdat de paragraaftitels met de verschillende eigenschappen van het 'volk' soms amper de lading dekken.

Redenen om dit boek wel te lezen

'Het volk in de grot' is heel toegankelijk en kleurrijk geschreven. Het tweede deel sluit bovendien aan bij de actuele discussies over de status van 'feiten' in wetenschap en journalistiek.

Lees ook: René ten Bos: filosoof, arbeiderskind

Een interview met de Denker des Vaderlands. "Ik kom uit een wereld die zich verraden voelt door de elite".

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. U vindt de recensies in dit dossier: trouw.nl/boekrecensies.

Deel dit artikel

Ten Bos gaat uitgebreid in op de wetenschap, die aloude zekerheden als illusie ontmaskerde

'Het volk in de grot' is heel toegankelijk en kleurrijk geschreven