Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lutherse hervormingsbewegingen reikten veel verder dan het kerkelijke domein

Religie en Filosofie

Gerrit-Jan Kleinjan

© Gemma Pauwels

Trouw reisde een jaar lang rond om de erfenis van Maarten Luther in kaart te brengen. Tijd om de balans op te maken. Slotbeschouwing bij een serie.

Tentoonstellingen, debatavonden, bijeenkomsten, concerten, symposia, speciale reizen en een enorme stroom boeken: niemand kan beweren dat de vijfhonderdste verjaardag van de Reformatie stilletjes voorbijgaat. Er zijn zelfs speciale Luthersokken, Lutherbier en Luther-playmobil.

Lees verder na de advertentie

Dat Maarten Luther, ooit een onbekende monnik uit een uithoek van Duitsland, het zover zou schoppen had niemand kunnen voorspellen toen hij in het najaar van 1517 rebelleerde tegen de opvattingen in zijn kerk. In een pamflet zette hij in 95 stellingen uiteen wat er allemaal niet deugde. Het geschrift zette de wereld op zijn kop.

Komende dinsdag [31 oktober 2017] is dit voorval precies 500 jaar geleden. Luthers daad wordt traditioneel gezien als het begin van de Reformatie, de grote culturele omwenteling die vele decennia in beslag nam.

Dankzij Luther en de zijnen veranderde het denken over eenheid, vrijheid en waarheid voorgoed. Om dat te laten zien reisde Trouw de afgelopen twaalf maanden rond, op zoek naar de sporen die de Reformatie in de westerse wereld achterliet. We bezochten verschillende landen in Europa - uiteraard Duitsland, maar ook Schotland, Hongarije en Spanje om er maar enkele te noemen, en ook de Verenigde Staten - om de materiële en immateriële erfenis in kaart te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken en doen? Welke sporen zijn nog te vinden? Nu, na een jaar rondreizen, is het tijd om de balans op te maken.

Wie rondreist kan niet anders dan constateren dat de plekken die iets met Reformatie te maken hebben nog altijd veel bezoekers trekken. Wittenberg en Eisleben, twee plaatsen waar Luther woonde; Genève, stad van Calvijn; Edinburgh, brandpunt van de Schotse Reformatie - op heel wat plekken drommen bezoekers samen om een glimp van het verleden op te vangen. Overal ter wereld identificeren protestanten (wereldwijd zijn het er zo'n 750 miljoen) zich nog altijd sterk met Luther en nemen ze na al die eeuwen nog de moeite om dit soort plekken te bekijken. Want ook al is het protestantisme het geloof van het woord, zonder tastbare zaken kan niemand.

Hiernamaals

Waarom zette de Reformatie heel Europa in vuur en vlam? In een wereld waarin het christelijke geloof het hele leven doortrok was er één vraag van het allergrootste belang: hoe kom ik in de hemel? Het begon allemaal met het in twijfel trekken van de wijze waarop de rooms-katholieke kerk het pad naar het hiernamaals had geëffend.

Wat begon als een godsdienstige ver­nieu­wings­be­we­ging, resulteerde in een omwenteling van de maat­schap­pe­lij­ke orde

Wie geld betaalde aan de kerk kon zo de toegang tot de hemel kopen. Maarten Luther kwam tot de conclusie dat dit kerkelijke bouwwerk van mis, paus, vagevuur, het kopen van aflaten en het doen van goede werken niet deugde. Het was, zo stelde Luther, onbijbels en daarmee onchristelijk. De hele handel van de geestelijkheid in zonden was niet nodig, stelde Luther. Hiermee legde hij niet alleen een bom onder de kerk, maar onder een heel wereldbeeld. Luther was niet de enige en ook niet de eerste tegenstander van deze kerkelijke praktijken, maar mede dankzij de pas uitgevonden boekdrukkunst wel de behendigste.

De Reformatie van Luther - en na hem Calvijn, Bullinger, Zwingli en vele anderen - was in de eerste plaats bedoeld als een religieus fenomeen. Maar in een wereld waar religie en politiek, staat en maatschappij nauw met elkaar waren verweven, reikten de hervormingsbewegingen veel verder dan het kerkelijke domein. Want als de macht van paus en priesters niet langer legitiem is, hoe zit het dan met koningen en keizers die dankzij goedkeuring van de oude kerk op hun zetel zitten?

Wat begon als een godsdienstige vernieuwingsbeweging, zette een keten aan gebeurtenissen in werking, resulterend in een omwenteling van de maatschappelijke orde. Wat ooit normaal was - één christelijke kerk en één ondeelbare waarheid - werd voorgoed in twijfel getrokken. Daarmee effende de Reformatie het pad voor de Verlichting twee eeuwen later. De nieuwe geloofsideeën waren een afscheid van de middeleeuwse wereld en betekenden een brug naar onze moderne tijd.

Plichtsgetrouwheid

Dat het protestantisme als leef- en denkwijze zoveel invloed kon verwerven, komt mede doordat Luther ongelooflijk veel schreef over allerlei thema's. Huwelijk, familie, geld, macht, muziek, het komt allemaal in zijn geschriften voorbij. En zijn navolgers deden iets soortgelijks.

Neem de manier waarop Luther keek naar werk. Hij stelde dat werken een deugd op zich is. Daar had vóór Luther nooit iemand op gewezen. Beroep betekende bij Luther twee dingen: beroep en roeping. Wie een beroep uitoefent - of dat nu timmerman, ziekenzuster of geestelijke is - wordt daartoe door God geroepen en doet het tot eer van de allerhoogste. Plichtsgetrouwheid en eerlijkheid zijn dan ook van groot belang. Het dagelijks leven kreeg zo een diepe morele lading. Priesters staan niet hoger dan schilders. Betrouwbaar werk leveren werd nastrevenswaardig.

Is het toeval dat protestantse landen een florerende en betrouwbare economie hebben? In zijn vaak aangehaalde geschrift 'De protestantse ethiek en de geest van het kapitalisme' (1904) wees de socioloog Max Weber al op dit verband. Zijn these is veelvuldig bekritiseerd, en toch is Webers basisgedachte geen onzin. Zeker niet voor wie zich realiseert dat Weber met kapitalisme niet zozeer een economisch systeem bedoelde, maar in de eerste plaats een geesteshouding, een houding die voor het eerst geformuleerd werd in de Reformatie.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

© gemma pauwels

Ook in de kunsten liet de boodschap van de Reformatie zijn sporen na. Dat iedere Duitse stad een symfonieorkest heeft, is een ander onverwacht gevolg van Luthers opvattingen. Alle soorten muziek, vond hij, bracht mensen dichter bij God. Een gedachte die in Lutherse landen breed ingang vond. Om die reden schreef de componist Johann Sebastian Bach ook onder verschillende van zijn niet-kerkelijke muziekstukken 'Soli Deo Gloria', alleen God zij de eer. De muziek maakte zich in de loop van de tijd los van de religieuze context, maar de gedachte dat muziek verwijst naar een ideële wereld (en alleen al om die reden hoogstaander is dan bijvoorbeeld voetbal) zijn de Duitsers altijd trouw gebleven. Wie in Duitsland wil bezuinigen op cultuur, stuit op een muur van verzet. Wie in Berlijn naar een operavoorstelling op topniveau wil, kan er voor een habbekrats terecht. Kom daar maar eens om in Nederland.

Deze voorbeelden laten zien dat de Reformatie een paradoxaal gevolg had: aan de ene kant vond een sacralisering van het alledaagse plaats, aan de andere kant een verwereldlijking van het heilige. De 'unintended reformation' noemt de Amerikaanse historicus Brad Gregory in een recente studie de ontwikkelingen waarvoor de Reformatie de deuren openzette.

Standbeelden

Uiteraard zijn historische processen te ingewikkeld om aan één oorzaak toe te schrijven. Zo viel de Reformatie samen met twee andere grote culturele ontwikkelingen: humanisme en renaissance. En wie speurt naar de sporen van de Reformatie, stuit vroeg of laat op de erfenis van de negentiende eeuw.

De Wartburg, de burcht waar Luther een tijd ondergedoken zat, werd in deze tijd verbouwd tot 'nationaal' Duits kasteel. Wie de plek bij Eisenach bezoekt waar Luther in veiligheid werd gebracht door zijn vrienden, stuit op een neogotische obelisk. In dezelfde periode werd in het Schotse Edinburgh in een willekeurig middeleeuws huis de studeerkamer van John Knox ingericht. Overal verrezen in de negentiende eeuw standbeelden van protestantse figuren die dienden als herinnering aan hun heldhaftige optreden in het verleden. Het beeld van de vastberaden Luther die zijn stellingen met een hamer vastspijkert stamt ook uit deze tijd. Het zijn dit soort negentiende-eeuwse ideeën over het verleden die tot vandaag de dag het beeld van de Reformatie bepalen.

Het filter uit de negentiende eeuw ligt niet alleen over de plekken die nog bezocht worden, ook in onze hoofden is deze bril aanwezig. Neem de gedachte dat Nederland een 'protestantse natie' is, iets dat ook in dit herdenkingsjaar hier en daar nog te horen was. De Reformatie was de oorsprong van Nederland, zo schreef de invloedrijke antirevolutionaire voorman Groen van Prinsterer, die deze opvatting in zijn 'Handboek der Geschiedenis van het Vaderland' (tot diep in de twintigste eeuw was dit geschrift uit 1852 nog in druk) misschien nog wel het scherpst van al zijn tijdgenoten vertolkte.

Aan het bombast van de ne­gen­tien­de-eeuw­se Romantiek valt bijna niet te ontsnappen

In zijn optiek was Calvijns gedachtegoed het 'middelpunt der protestantse christenheid'. Het zijn Calvijns geloofsopvattingen geweest die er, aldus Groen, voor zorgden dat het Nederlandse 'volkskarakter' tot bloei kon komen. 'Zoals de protestanten boven de roomsen, zo muntten boven alle protestanten de gereformeerden uit in geloofsleer en geestkracht', stelde hij. Ook rekent Groen 'koenheid, onbuigzaamheid en trouw' tot typisch Nederlands-calvinistische karaktertrekken.

Aan het bombast van de negentiende-eeuwse Romantiek valt bijna niet te ontsnappen, in een bepaald opzicht is die eeuw nog steeds niet afgelopen. Wie zich een weg zoekt door de wereld van na de Reformatie komt tot de conclusie dat de geschiedenis open staat voor vele duidingen en interpretaties. Een gemeenplaats onder historici, maar het is een vaststelling die van belang is voor iedereen die naar de overblijfselen van de Reformatie zoekt. De erfenis is verbrokkeld en de weg die naar het heden loopt is dikwijls grillig en allerminst eenduidig. Wat zeker is, is dat het verleden 'zoals het geweest is' voorgoed onbereikbaar is voor ons. Wat overblijft zijn sporen uit een ver en vreemd land. Gelukkig zijn het er genoeg.

Luthers virtuele werkkamer

Dit is het 26ste en laatste deel van een serie over de Reformatie, die 500 jaar geleden begon. Trouw reisde het afgelopen jaar de wereld over om de sporen van de Reformatie in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken, op de kunsten, op taal, op wetenschap en op politiek? En wat zien we daar nu nog van?

Dat leidde tot verhalen over de rol van Luther in het Duits nationalisme, de betekenis van Luther voor de kunst, de rol van de Reformatie in Hongarije, de Lutherse gemeenschap in Rome, gereformeerden in Iowa, protestanten in rooms-katholiek Spanje, de teloorgang van het Britse protestantisme, en nog veel meer.

De verhalen die in het Luther-jaar in deze krant zijn verschenen, zijn terug te lezen. Neem een kijkje in Luthers virtuele werkkamer op www.trouw.nl/lutherjaar. Alle verhalen die de veelheid van sporen van de Reformatie in beeld brengen zijn daar te vinden. Net als de door Trouw ontwikkelde Luther-quiz.

Deel dit artikel

Wat begon als een godsdienstige ver­nieu­wings­be­we­ging, resulteerde in een omwenteling van de maat­schap­pe­lij­ke orde

Aan het bombast van de ne­gen­tien­de-eeuw­se Romantiek valt bijna niet te ontsnappen