Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lichaamsdelen van heiligen en de sigarendoos van Pim Fortuyn: Museum Catharijneconvent koestert relieken

Religie en Filosofie

Stijn Fens

Relieken gemaakt van aarde. Mekka, Saudi-Arabië, negentiende eeuw. © *

Museum Catharijneconvent houdt in de herfst een tentoonstelling over relieken. Er zijn niet alleen botjes van heiligen te zien, maar ook de sigarendoos van Pim Fortuyn. 'Uiteindelijk draait het om de kracht die van een voorwerp uitgaat.'

Zelf houdt ze niet zo van dingen bewaren, maar als je conservator Anique de Kruijf vraagt naar haar favoriete object van de aankomende reliekententoonstelling die ze samenstelde, hoeft ze geen seconde na te denken.

Lees verder na de advertentie

Het gaat om een zo op het oog weinig bijzondere papieren wikkel. Maak je die wikkel open, dan sla je ook niet meteen achterover van ontzag. Witte, vierkante doekjes, minutieus bewerkt met weliswaar kleurrijk borduurwerk, maar dan nog maakt het weinig indruk. Dat verandert op slag, als je het verhaal achter deze reliek hoort.

Een reliek is een overblijfsel van het lichaam van een heilige, of een voorwerp dat met een heilige in aanraking is geweest en waaraan wonderdadige kracht wordt toegekend

Die doekjes blijken 'bedrupt' met olie die droop uit het dode lichaam van Maria Margaretha der Engelen, de 'heilige non van Oirschot', die leefde van 1605 tot 1658. "Die doekjes laten zien wat de tentoonstelling voor mij is", vertelt De Kruijf. "De schoonheid van het object is niet belangrijk. Natuurlijk laten we een flink aantal schitterende objecten op de tentoonstelling zien, maar uiteindelijk gaat het om 'het nietige' van de reliek dat tegelijk zoveel kracht heeft dat mensen die wikkel met die doekjes heel lang hebben bewaard en gekoesterd."

Universeel gevoeld fenomeen

Die papieren wikkel is een van de ruim honderd objecten die vanaf 12 oktober te zien zijn in Museum Catharijneconvent tijdens ' Relieken', een expositie over de kracht van relieken als universeel gevoeld fenomeen. Dat u er nu al over leest, komt omdat Trouw en het Catharijneconvent benieuwd zijn naar persoonlijke relieken van lezers (zie onze oproep onderaan dit artikel).

Een reliek is een overblijfsel van het lichaam van een heilige, of een voorwerp dat met een heilige in aanraking is geweest en waaraan wonderdadige kracht wordt toegekend. De Kruijf: "We zetten relieken uit het christendom, de islam en het boeddhisme op een respectvolle manier bij elkaar en zoeken zo naar overeenkomsten."

Dat de rooms-katholieke kerk een grote reliekencultuur heeft, behoort niet tot de geheimen van het geloof, maar een religie als de islam wordt zelden geassocieerd met zaken als heilig bloed en reliekschrijnen met bijzondere botten erin.

Zand uit Mekka

"Bij de islam heb je het dan bijvoorbeeld over zand uit Mekka en doeken die in aanraking zijn geweest met het graf van de profeet Mohammed in Medina. Ze worden door een grote groep moslims als reliek beschouwd en ze zijn straks bij ons te zien. De rooms-katholieke kerk heeft heel veel heiligen; in de protestantse kerken en ook in de islam en het boeddhisme is het aantal personen dat verbonden is met relieken veel schaarser en dan heb je automatisch een minder materiële cultuur", vertelt De Kruijf.

"Moslims zullen het zand uit Mekka waarschijnlijk geen reliek noemen, maar als we kijken wat de voorwerpen met mensen doen, dan is het heel erg vergelijkbaar met hoe katholieken met relieken van heiligen omgaan. Er wordt een kracht toegekend aan het voorwerp en de gelovige haalt ook weer kracht uit dat voorwerp."

De oorsprong van christelijke relieken ligt in het oude Rome. De christenen daar hadden de gewoonte om de eucharistie te vieren op, of vlak bij het graf van de martelaren. De eerste Romeinse basilieken werden later boven op die graven gebouwd. De relieken van de heilige - meestal botten en een enkele keer een schedel - werden dan in het altaar gemetseld. Iets wat nog altijd gebruik is.

Mahoniehouten sigarenkoker met twee sigaren van Pim Fortuyn (1948-2002) © *

Zo worden in de Sint-Catharinakathedraal in Utrecht de schamele stoffelijke resten van de heilige Willibrordus bewaard en in de Maastrichtse Sint-Servaasbasiliek de botten van de gelijknamige heilige. " Die eerste martelaren hadden een leven geleid dat een voorbeeld was voor de christenen", vertelt De Kruijf.

"Ze waren bovendien verbindende personen. Hun graven waren plaatsen waar mensen elkaar ontmoetten. Het lichaam, of de relieken, werden de bindende factor. Bovendien had zo'n reliek ook de intrinsieke kracht om te bemiddelen naar God, waardoor alles mogelijk werd. Genezing, bescherming, troost: noem maar op. Alles wat mensen zochten bij God, konden ze vinden bij relieken die tastbaar op aarde waren gebleven. En dat geldt nog steeds."

Pelgrims

Relieken hebben door de eeuwen heen enorme aantrekkingskracht gehad op vorsten en machthebbers, die daar ook weer hun macht aan ontleenden. Dat had ook te maken met het economisch gewin dat de relieken met zich meebrachten. Pelgrims brachten geld in het laatje.

Rome was lang het centrum van de reliekencultuur. Daarbij ging het om stoffelijke resten of voorwerpen die hadden toebehoord aan martelaren als Clemens, Agnes, Petrus en Paulus, maar ook de relieken van Jezus zelf speelden een grote rol.

Je ziet dat als iets niet helemaal authentiek blijkt te zijn, dat geen effect heeft op de koestering die mensen voor die reliek voelen

Keizerin Helena, moeder van de eerste christenkeizer Constantijn en eerder dan haar zoon bekeerd tot het geloof in die ene God, ging volgens de overlevering naar het Heilig Land om alles wat aan Jezus zelf herinnerde persoonlijk op te halen. Ze kwam terug met een boot vol relieken. Daarbij zat niet alleen het kruis waaraan Jezus zou zijn gestorven, maar ook de trap uit het paleis van Pontius Pilatus die Jezus persoonlijk beklom en die in Rome ook nu nog als Heilige Trap wordt vereerd. Stro uit de kribbe, kliekjes van het Laatste Avondmaal, een veer van de aartsengel Gabriël: je kunt het zo gek niet bedenken of het is bewaard en is al eeuwenlang object van verering.

Traditie is het belangrijkst

De vraag die daarbij vaak gesteld wordt, is of het allemaal wel authentiek is. Nee, denken de meeste mensen dan. De Kruijf vindt die vraag eigenlijk niet zo belangrijk. "Ik denk dat het niet uitmaakt. In vroegere tijden had men de mogelijkheid niet om vast te stellen of een reliek echt was. Je had alleen geloof en vertrouwen.

"Tegenwoordig hebben we die mogelijkheid natuurlijk wel. Maar je ziet dat als iets niet helemaal authentiek blijkt te zijn, dat geen effect heeft op de koestering die mensen voor die reliek voelen. Het lijkt erop dat de traditie die al eeuwenlang rond zo'n reliek hangt, sterker is dan de vraag of iets werkelijk uit de eeuw stamt waarin de betreffende heilige leefde."

Eeuwenlang waren relieken het alleenrecht van de heiligen en martelaren. Zij waren de enige bemiddelaars naar God en het eeuwig leven. Dat veranderde sterk in de afgelopen eeuw. De secularisatie zorgde er niet alleen voor dat de verering van heiligen en relieken in de westerse wereld enigszins in het slop raakte, maar ook dat ze concurrentie kregen van idolen uit de muziek, de sport en soms zelfs de politiek. Heiligen kregen helden naast zich. Alleen leidt de weg via hen niet meer naar God, maar naar zoiets als eeuwige roem en herinnering.

En dus is er op de expositie ook een onderscheiding te zien die aan prinses Diana is uitgereikt en de sigarendoos van de vermoorde politicus Pim Fortuyn. Niet onbelangrijk: een vroege dood zorgt voor postume verering en bijbehorende relieken.

"Die sigarendoos verwijst naar Fortuyn en indirect ook naar zijn gedachtengoed. Rond dat gedachtengoed heeft zich een groep mensen verenigd. Niet zijn leven is een voorbeeld, maar waar hij voor stond."

Armreliek van de heilige Lucia, Maasland ca. 1510 © *

Haren van Maradona

Een interessant grensgeval vormen de haren van voetballer Diego Maradona die ook in Utrecht te zien zullen zijn. Maradona leeft nog en is natuurlijk op de eerste plaats een sportheld, maar geniet in Napels - waar hij lang voetbalde - de status van heilige, compleet met altaren en heiligenbeelden.

En zo wordt het een tentoonstelling van helden en heiligen en wat er stoffelijk van hen over is, maar is er ook plaats ingeruimd voor 'persoonlijke' relieken. Gewone objecten behorend bij een dierbaar persoon die gekoesterd worden door hun nabestaanden.

Het museum is nog op zoek naar aansprekende voorbeelden in die categorie. Hierbij gaat het niet om de nabijheid van God, maar om materiële herinneringen die ons het gevoel geven dat we opa, moeder of kind toch nog een beetje bij ons kunnen houden. De stoel van opa, het favoriete sieraad van je moeder en het eerste tandje van je overleden kind. Het eeuwige leven verkrijg je er niet meer mee, maar er gaat wel kracht van uit. Het lijkt de reliek van de toekomst te zijn.

De Kruijf: "We willen de tentoonstelling zo open mogelijk neerzetten, zodat bezoekers hun eigen definitie kunnen maken als het om relieken gaat en onderling ook meer begrip voor elkaar krijgen in de zin van : 'O, dit is voor jou dus wel een reliek en voor mij niet. En waar zit hem dat dan in?'"

Uw persoonlijke reliek?

Op de tentoonstelling 'Relieken' besteedt Museum Catharijneconvent niet alleen aandacht aan relieken van heiligen, maar ook aan voorwerpen die mensen als hun persoonlijke reliek beschouwen.

Denk bijvoorbeeld aan babytandjes, plukjes haar of as van een dierbare overledene. Heeft u ook thuis een voorwerp dat u koestert als persoonlijke reliek? Waarom put u kracht uit dit voorwerp?

Wij zijn benieuwd naar uw verhaal! Stuur uw reactie (maximaal tweehonderd woorden plus minimaal één duidelijke digitale foto) voor 20 augustus naar info@catharijneconvent.nl.

Het museum selecteert uit de inzendingen twee relieken die deel gaan uitmaken van de tentoonstelling. (12 oktober 2018 t/m 3 februari 2019). Van de inzendingen zal bovendien een selectie in Trouw worden getoond. Uiterlijk 31 augustus krijgen alle inzenders bericht per e-mail.

Lees ook: 

Vaticaan waarschuwt: handel in relieken loopt uit de hand
Een decennia-oud reliek inclusief een certificaat van echtheid: 300 euro. De handel in stoffelijke overschotten van rooms-katholieke zaligen en heiligen loopt uit de hand, waarschuwt het Vaticaan.

Deel dit artikel

Een reliek is een overblijfsel van het lichaam van een heilige, of een voorwerp dat met een heilige in aanraking is geweest en waaraan wonderdadige kracht wordt toegekend

Je ziet dat als iets niet helemaal authentiek blijkt te zijn, dat geen effect heeft op de koestering die mensen voor die reliek voelen