Latino's maken het katholieke Spanje protestants

religie en filosofie

Alex Tieleman

© gemma pauwels

In Spanje groeit het aantal protestantse kerken in rap tempo. Waren het eeuwen geleden de Spanjaarden die Latijns-Amerika kerstenden, nu komen de latino's het protestantisme in Spanje vormgeven. Opmerkelijk, want tot enkele decennia geleden werden protestanten in Spanje onderdrukt. Deel 10 van een serie.

Op een zonovergoten zondagmiddag is het op het afgelegen Madrileense industrieterrein 'De Avocado' een drukte van belang. Grote familieauto's parkeren naast een spierwit bouwwerk dat van buitenaf gezien de charme van een callcenter heeft. Toch begeven tientallen bezoekers zich gedwee naar binnen, om een plekje te bemachtigen op een van de 1300 spiksplinternieuwe bioscoopstoelen in de evangelische Salem Kerk.

Lees verder na de advertentie
De laatste jaren is het aantal kerken, met name onder invloed van evangelische stromingen, enorm toegenomen

Echt gemakkelijk is het niet om in het rooms-katholieke Madrid alle vergunningen rond te krijgen voor een protestants gebedshuis, moet hulppredikant Hans Gil toegeven. "Vaak wordt een plek gezocht waar door de week wordt gewerkt en waar ze in het weekend geen last van de kerkbezoekers hebben", vertelt hij. Zo'n grote ruimte als hier in het centrum van Madrid is volgens de voorganger dan ook onvoorstelbaar. "Spanje blijft natuurlijk een katholiek land, hè", concludeert hij met een berustende glimlach.

Maar ondanks dat 70 procent van de 46 miljoen Spanjaarden zichzelf als katholiek ziet, is het protestantisme er aan een opmars bezig. De laatste jaren is het aantal kerken, met name onder invloed van evangelische stromingen, enorm toegenomen, waardoor het protestantisme met 1,3 miljoen aanhangers inmiddels Spanjes grootste religieuze minderheid is. De Salem Kerk, een van de oudere Madrileense gebedshuizen, moest zelfs uitbreiden vanwege de nieuwe aanwas.

Contrast

De huidige groei van het protestantisme staat in schril contrast tot de situatie van de protestantse kerken toen de katholieke fascist Francisco Franco van 1939 tot en met 1975 in Spanje de scepter zwaaide. Het openlijk belijden van het geloof of het vervullen van publieke functies was voor protestanten verboden en niet-katholieke huwelijken werden ontbonden.

De katholieke kerk was niet veranderd, alleen de tijd

Juan Antonio Monroy

Zelfs een dode protestant had geen plek in Franco's Spanje. Omdat de lichamen van de overledenen werden geweerd van de veelal katholieke begraafplaatsen in het land, kwamen ze soms in het water of zelfs bij het vuilnis terecht.

Schrijver en predikant Juan Antonio Monroy (87) ondervond de protestantenvervolging van Franco aan den lijve. Op Tenerife, waar hij preekte, maakte de pastoor van een nabijgelegen parochie elke zondag na de mis een tekening van Monroy en stak die in de fik. In Malaga stonden katholieke kinderen Monroy en zijn gemeenschap op te wachten om hun toe te zingen. 'Weg uit ons land, protestanten!', klonk het dan. "In Madrid beet een pastoor mij toe: Als het kon zou ik je laten verbranden, Monroy!", vertelt de hoogbejaarde schrijver op zijn met filosofieboeken gevulde werkkamer in een Madrileense buitenwijk. "De katholieke kerk was niet veranderd, alleen de tijd. Die maatregelen kwamen regelrecht uit de inquisitie."

Monroy was des te meer doelwit omdat hij sinds zijn bekering - daarvoor was hij marxist - tijdens de dictatuur een bekende protestantse kerkleider was. Hij werd regelmatig ontboden om zijn schrijfsels door de censuur te laten doorlichten en werd vanwege zijn opvattingen enige tijd gevangengezet. Tijdens zijn diensttijd werd hem bevolen bij een militaire parade en plein public te knielen voor de Heilige Maagd Maria. "De kapitein, een analfabeet, had me bezworen mij ter plekke dood te schieten als ik niet zou knielen. Maar dat deed hij natuurlijk niet. De volgende dag belde hij mij dronken op en vroeg: Wie is die Luther van jouw eigenlijk?", herinnert Monroy zich.

Burgeroorlog

Al tijdens de bloedige Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) zaten de protestanten in de hoek waar de klappen vielen. De staatsgreep tegen de democratisch gekozen republikeinse regering was door Franco tot 'kruistocht' gedoopt. Vooral alles wat naar links riekte moest het ontgelden, maar in de praktijk kwamen allerhande stromingen die afweken van de katholiek nationalistische lijn aan de beurt. De rooms-katholieke kerk was tijdens de Tweede Republiek, waar godsdienstvrijheid heerste, namelijk danig in het nauw gekomen toen zij na jarenlang machtsmisbruik plotseling zelf het mikpunt van vergeldingen werd.

Maar pas toen de transitie naar democratie elf jaar later voltooid was, waren niet-ka­tho­lie­ke gelovigen in Spanje pas echt vrij

De oorlogsoverwinning van de nationalisten was daarom niet alleen een overwinning voor Franco maar ook voor de rooms-katholieke kerk. De daaropvolgende vervolging van de protestanten was volgens Monroy compleet 'irrationeel'. "Wij vormden als kleine religieuze minderheid absoluut geen bedreiging voor Franco's politiek. Wij waren enkel dissidenten omdat wij anders waren."

In 1967 kregen de protestanten na internationale druk door een wetswijziging meer religieuze vrijheid. Maar pas toen de transitie naar democratie elf jaar later voltooid was, waren niet-katholieke gelovigen in Spanje pas echt vrij.

Latijns-Amerikanen

Van die vrijheid maakt de Salem Kerk volop gebruik. Vrijwel de gehele dienst zit niemand op de toch zo comfortabele bioscoopstoelen, maar wordt er staand, geëmotioneerd meegedeind met de religieuze liederen van de band die mooi uitgelicht op het podium staat te swingen. 'Zing voor de wereld, over de hele wereld. Niemand is zo groot als u, God', schalt het door de zaal.

Hij gelooft bovendien dat het uitbundige karakter van de evangelische traditie goed aansluit bij mediterrane cultuur

Een groot deel van de steeds verder in vervoering rakende menigte bestaat uit Latijns-Amerikanen. Die kwamen tijdens de economische opbloei rond de eeuwwisseling in groten getale naar Spanje op zoek naar een beter bestaan. Zij namen het op het Amerikaanse continent sterk in opkomst zijnde evangelische geloof mee naar de voormalige kolonisator. Want waren het tijdens de verovering van de Amerika's nog de Spanjaarden die de lokale bevolking kerstenden, nu zijn het de latino's die de verspreiding van het protestantisme in Spanje vormgeven.

In de Salem Kerk is meer dan de helft van de vaste bezoekers van Latijns-Amerikaanse komaf, vertelt pastoor Gil, zelf Colombiaans. "God heeft dit moment aangegrepen, zodat de buitenlanders de kerk in Spanje kunnen restaureren", zegt hij. En dat is volgens de pastoor hard nodig want hij vindt dat veel Spanjaarden zich vooral nog 'voor de vorm' katholiek noemen.

"Dit is een moment waarop katholieken naar het ware geloof kunnen terugkeren", zegt Gil strijdbaar. Hij gelooft bovendien dat het uitbundige karakter van de evangelische traditie goed aansluit bij mediterrane cultuur. "Misschien dat een calvinistische kerk hier inderdaad minder aan zou slaan", zegt hij peinzend.

Zachte repressie

Ondanks de groei van het protestantisme in Spanje is nog steeds niet alles koek en ei, vindt Mariano Blázquez, voorzitter van Ferede, de federatie van Spaanse evangelisten. De kerk wordt volgens hem in het moderne Spanje in zijn groei dwarsgezeten. Blázquez is ervan overtuigd dat dit tegenwoordig gebeurt door 'zachte repressie' met bureaucratie en strenge regelgeving. "Rechts wil ons niet, omdat wij niet katholiek zijn. Links niet, omdat zij onze hulp aan hun strijd zijn vergeten."

Groot pijnpunt voor de voorzitter zijn de tientallen miljoenen euro's die de katholieke kerk jaarlijks van de staat krijgt. Protestanten en andere minderheidsreligies moeten het met een fooi doen. Dit terwijl zijn kerk volgens Blázquez nu al jaren een constante groei doormaakt.

Slachtofferrol

Voormalig activist Monroy is naar eigen zeggen inmiddels wel klaar met het schrijven over de achterstelling van de Spaanse protestanten. "Wij hebben gestreden voor religieuze vrijheid en die hebben wij nu", zegt hij. Volgens de schrijver voelen veel hedendaagse protestanten in Spanje zich wel thuis in een slachtofferrol. Zo was er laatst een zaak van een protestant die de zendmasten van zijn religieuze radiostation van de staat moest verwijderen. "Hij schreeuwde moord en en brand. Maar hij verstoorde gewoon andere radiozenders omdat hij zich niet aan de wet had gehouden", lacht Monroy.

De maat­schap­pe­lijk rol hebben zij verloren, maar Spanje is en zal altijd een katholiek land blijven

De eens zo strijdbare schrijver heeft zich er zich inmiddels bij neergelegd dat Spanje is doordesemd van het katholicisme. "De maatschappelijk rol hebben zij verloren, maar Spanje is en zal altijd een katholiek land blijven. Het zit in de cultuur." Volgens Monroy is er dan ook geen sprake van een strijd om de aantallen, ook niet nu het protestantisme in Spanje in de lift zit. "Van de katholieke kerk is nu eenmaal niet te winnen. Kijk naar Frankrijk. Daar dachten ze dat de rede door de Franse Revolutie zou zegevieren. Dat is ook niet gelukt".

Sporen van de reformatie

De Reformatie, die 500 jaar geleden begon, was een keerpunt in de geschiedenis. Het begon met Maarten Luther, die in 1517 in opstand kwam tegen het kerkelijk gezag. Trouw reist een jaar lang rond om de sporen van de Reformatie in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken, op de kunsten, op taal, op wetenschap en op politiek?

De vorige aflevering verscheen op 24 februari.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
De laatste jaren is het aantal kerken, met name onder invloed van evangelische stromingen, enorm toegenomen

De katholieke kerk was niet veranderd, alleen de tijd

Juan Antonio Monroy

Maar pas toen de transitie naar democratie elf jaar later voltooid was, waren niet-ka­tho­lie­ke gelovigen in Spanje pas echt vrij

Hij gelooft bovendien dat het uitbundige karakter van de evangelische traditie goed aansluit bij mediterrane cultuur

De maat­schap­pe­lijk rol hebben zij verloren, maar Spanje is en zal altijd een katholiek land blijven