Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kritiek op scheppingsverhaal is voor katholieken geen probleem

Religie en Filosofie

Wolter Huttinga

Het katholicisme heeft veel gemakkelijker aanvaard dat de eerste hoofdstukken van Genesis geen wetenschappelijke implicaties hebben © colourbox
Theologisch Elftal

In protestants Nederland leidt een nieuw theologisch boek weer tot discussie over evolutie en schepping. Twee katholieke theologen leggen uit hoe hún kerk daarmee omgaat.

Naar aanleiding van het boek 'En de aarde bracht voort' van theoloog Gijsbert van den Brink is het debat over schepping en evolutie weer volop losgebrand binnen het orthodox protestantisme. Voor katholieken lijkt het niet zo'n kwestie.

Lees verder na de advertentie

Hebben we hier te maken met een typisch protestants probleem?

"Inderdaad", denkt Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch. "Het katholicisme heeft veel gemakkelijker aanvaard dat de eerste hoofdstukken van Genesis geen wetenschappelijke implicaties hebben. Je kunt ze lezen als een loflied van Israël op de Schepper en de schepping. En vervolgens als een doorgaande vertelling over dat het kwaad zich begon te verspreiden in een goede schepping. De geloofsbronnen stellen de vraag waarom en waartoe de wereld er is, terwijl de wetenschap zich bezighoudt met de hoe-vraag.

Ook het katholicisme heeft moeten wennen aan de evo­lu­tie­the­o­rie

Gerard de Korte

Apart ingeschapen door God 

"Ook het katholicisme heeft echter moeten wennen aan de evolutietheorie. Paus Pius XII gaf in 1950 voor theologen de evolutietheorie vrij om als hypothese mee te werken. Hij maakte echter wel het voorbehoud dat de menselijke ziel apart door God was ingeschapen. Johannes Paulus II ging in 1996 verder door te stellen dat evolutie wel meer dan alleen een theorie is. Inmiddels stond het voor katholieken volkomen vrij om vanuit de evolutietheorie te denken. Maar het heeft heus wel discussie gegeven. De boeken van jezuïet en paleontoloog Teilhard de Chardin werden eerst verboden, hoewel hij later is gerehabiliteerd. Teilhard dacht theologie en evolutie radicaal ineen. In de evolutie zag hij toename van complexiteit en bewustzijn wat culmineerde in het proces van hominisatie, menswording. Er ontstaat een schepsel dat in staat is zich van zichzelf bewust te zijn en dat contact met zijn Schepper kan hebben. De schepping werkt volgens hem toe naar punt Omega: de door Christus voltooide wereld."

"Ik houd niet zo van de vraag hoe christelijk geloof en evolutie 'zich tot elkaar moeten verhouden'", zegt Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. "Wat mij betreft is de ontwikkeling van de evolutietheorie niet een ontwikkeling die zich 'buiten ons om' heeft afgespeeld en waar we ons toe moeten verhouden. Ik denk ook als theoloog over de werkelijkheid in termen van evolutie. Net als in de geschiedenis gaat het hierbij om een ontwikkeling waar God op de één of andere manier bij is. Niet als een 'factor' in het proces, maar eerder als datgene dat het draagt, zonder dat het zich laat aanwijzen of vastgrijpen.

Darwin kwam ook ergens vandaan, hij was niet buitenaards

Erik Borgman

"Darwin was trouwens ook niet een buitenaards genie dat een volledig pakket aan nieuwe inzichten op aarde dropte. Ook hij kwam ergens vandaan. Zijn mechanistische visie op natuur en zeker ook het pessimisme en de preoccupatie met strijd en geweld die in zijn ideeën zit, zijn geen tijdloze waarheden maar passen volstrekt in zijn tijd en zijn persoonlijke ontwikkelingsgang. Als we evolutionair en historisch willen denken, moeten we ook Darwin zo benaderen.

"Op sommige punten volg ik hem, maar op andere punten niet. Is de wereld echt een soort machine die volstrekt blind producten voortbrengt? Een natuur die per ongeluk mensen opgeleverd heeft is voor mij echt problematisch. Dat levert een ontologische visie op de werkelijkheid op die per definitie geen betekenis kan toestaan. Het maakt het ook onmogelijk te erkennen dat er in de evolutie daadwerkelijk iets 'nieuws' of iets 'hogers' ontstaat. Het is echter de vraag of die mechanische blik wetenschappelijk onontkoombaar is, of gewoon een stuk wereldbeeld van bepaalde onderzoekers. Nieuw onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat niet alleen toeval en strijd, maar juist ook symbiose en empathie evolutionaire factoren zijn."

Eén van de vragen die voor Van den Brink belangrijk is, is de vraag waar zonde en kwaad vandaan komen, en wat voor plek ze hebben in de schepping. Hoe kijkt u daar tegenaan?

De Korte: "Ik denk dat wij katholieken terughoudend zijn om de vraag naar de oorsprong van het kwaad te beantwoorden. We weten niet wanneer de zondeval heeft plaatsgevonden. De wereld en de mensheid zoals wij die kennen treffen we echter aan in gebrokenheid. De oorsprongsvraag is dus onhelder en we kunnen alleen spreken over de ons bekende mensheid. Wat de Bijbel wel vertelt is hoe de mens bedoeld is en dat we geroepen zijn om aan het beeld van Christus gelijkvormig te worden. Maar laten we niet naïef doen over de aanwezigheid van het kwaad. Ook na de opstanding, na de ongekende doorbraak van leven en verlossing in Christus, is nog veel van vóór de opstanding aanwezig. De vroege kerk was direct een conflicthaard van jewelste. Dat bracht de katholieke theoloog Romano Guardini ertoe om één vraag terug te willen stellen als hij oog in oog met zijn Schepper zou komen te staan: 'Waarom Heer, deze vreselijke omweg naar het definitieve heil?'"

Ik kan God niet aanwijzen en ik kan ook niet verklaren waarom er oorlogen zijn

Erik Borgman

Borgman: "Als christen leer ik de wereld zien als gave en niet als iets dat me volstrekt toevallig overkomt. Ook leer ik dat alles wat er is, respect verdient. Dat is een zienswijze waarvan ik wel de zin, maar niet de juistheid kan aantonen. Ik kan God niet aanwijzen en ik kan ook niet verklaren waarom er oorlogen zijn of waarom een kat een muis opeet. En zoals Thomas van Aquino al leerde, ook voor de zondeval was de mens sterfelijk, dat hoort bij het mensenbestaan. Tegelijk is het niet iets dat we schouderophalend accepteren. De pijn erover is echt pijn. Met betrekking tot het kwaad zeg ik dus dat we als christenen geen antwoorden hebben, maar wel een manier om ermee om te gaan: de christelijke hoop dat we door lijden en dood heen naar nieuwer voller leven gaan.

"De grondstemming van het christelijk geloof wordt volgens mij dan ook fundamenteel niet bepaald door waar alles vandaan komt maar door waar het naar toegaat: Gods nieuwe wereld. Daar participeert de huidige wereld alvast in. De schepping is een voorafbeelding van de in God vervulde toekomst."

Deel dit artikel

Ook het katholicisme heeft moeten wennen aan de evo­lu­tie­the­o­rie

Gerard de Korte

Darwin kwam ook ergens vandaan, hij was niet buitenaards

Erik Borgman

Ik kan God niet aanwijzen en ik kan ook niet verklaren waarom er oorlogen zijn

Erik Borgman