Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

John Caputo: Jezus was niet geïnteresseerd in grote denksystemen

Religie en Filosofie

Wolter Huttinga

De finale van het Geestdrift Festival in Utrecht, afgelopen jaar. Morgen is John Caputo er een van de sprekers. © Werry Crone, Vleuten
Interview

Deze week verschijnt het eerste in het Nederlands vertaalde boek van John Caputo. Een gesprek met de postmoderne pelgrim die morgen op het Geestdrift Festival spreekt. 'Theo-logie noem ik theo-poëzie.'

Sommige gelovigen vonden het maar bedreigend, de postmoderne claim dat de 'grote verhalen' ongeloofwaardig waren geworden. Daar had theoloog John Caputo geen last van. Hij verheugde zich er juist over. Zwakheid, denken vanuit de marge, in onzekerheid verkeren en vreugdevol leven met een open einde: volgens Caputo zijn het zaken die niet strijden met het geloof, maar tot het hart ervan behoren. Naar aanleiding van de verschijning van zijn boek 'Hopeloos hoopvol - belijdenissen van een postmoderne pelgrim' spreekt hij morgen op het Geestdrift Festival in Utrecht.

Lees verder na de advertentie

Wat is dat nu eigenlijk, postmodern denken?

"Om ergens te beginnen: het is oog hebben voor de complexiteit van dingen. Meer oog dan de moderniteit daarvoor had. Overigens ben ik het denken van de Verlichting zeer dankbaar. Ik ben zelf in een conservatieve katholieke omgeving opgegroeid en het verlichtingsdenken gaf mij de tools om kritisch te durven zijn op het autoritaire, dogmatische en mythologische klimaat van mijn jeugd. De bekende leus van Kant, 'Sapere aude' (durf te weten), was in die zin bevrijdend. Maar mijn hart is altijd gericht geweest op het mysterie van de dingen en kon niet gedijen bij de al te formele, rationalistische kant van de moderniteit. Het verlichtingsdenken heeft de neiging om religie te willen reduceren, ofwel tot een illusie ofwel tot moraal. Om het netjes in een hokje te stoppen. Het postmoderne denken heeft meer oog voor mysterie en complexiteit. De ultieme denker van de moderniteit, René Descartes, maakte er zijn levenswerk van om helder onderscheid te maken tussen subject en object, zeker en onzeker, waar en onwaar. Het postmodernisme zegt echter: dat gaat je nooit lukken. Ze gaan vaak in elkaar over. Waar en onwaar? Ik zou eerder zeggen dat er schaduwgebieden van plausibiliteit zijn. Maar oké, ik geef toe: Donald Trump en zijn eigen gemaakte waarheden, dat is het lelijke gezicht van het postmodernisme."

‘De kerk moet steeds van binnenuit opengebroken worden om zichzelf te herzien’

In uw boek is de kerk en haar theologische traditie wel een beetje een kop-van-jut. Is dat postmoderne denken met aandacht voor het zwakke en gemarginaliseerde echter niet juist iets dat past bij de grammatica van het christelijke geloof?

"Ik hoop echt niet dat ik de indruk wek de hele traditie weg te willen gooien. Dat is niet mijn bedoeling. De zwakheid en de dwaasheid van het geloof zitten diep verankerd in Bijbel en traditie. Jezus was een outsider, een marginale figuur die niet geïnteresseerd was in grote denksystemen. Toch is die 'zwakke theologie' in mijn ogen verraden door de 'sterke theologie' van de kerk. Uitspraken over Jezus raakten verabsoluteerd en verstrengeld met de macht van een autoritaire kerk. De geschiedenis van de kerk is paradoxaal: er is steeds een dynamiek gaande van een kleine groep mensen binnen de kerk, die vindt dat de kerk haar roeping om het kleine en zwakke te eren en te dienen heeft verloochend. Die constante verloochening en het constante verzet er tegen maken de kerk tot wat ze is. 'Deconstructie' is het woord dat door toedoen van de filosoof Jacques Derrida centraal kwam te staan in mijn denken. De kerk moet steeds gedeconstrueerd worden. Deconstructie betekent echter iets anders dan 'destructie'. De kerk moet steeds van binnenuit opengebroken worden om zichzelf te herzien, te reformeren. Ze moet zichzelf openhouden naar de toekomst. Én open naar haar verleden. Want de traditie is een veelstemmig geheel. De kerk heeft de neiging gehad te veel stemmen het zwijgen op te leggen, bijvoorbeeld de stemmen van de mystici, die ik liefheb. Het zijn de verstorende stemmen die ervoor zorgen dat het systeem niet sluitend wordt."

Die mystici keren inderdaad regelmatig terug in uw werk. Waarom?

"'Laten we tot God bidden om ons van God te bevrijden'. Dat is volgens de Rijnlandse mysticus Meister Eckhart het hoogste gebed. God kwijtraken om God werkelijk te kunnen vinden in deze wereld, weer te kunnen bidden, liefhebben en het goede te doen. Dat betekent dus niet dat je God in de prullenbak gooit omdat zoveel van het geloof zoals de kerk het presenteert, simpelweg ongeloofwaardig is geworden. Het betekent dat je het riskante en het kostbare van het geloof hoog hebt zitten. Zeker, dan raak je dingen kwijt. Bepaalde dingen over God en de wereld en de toekomst die je voor vast en zeker hield. Een hemel. Gods voorzienigheid. Niet alleen is God niet het superwezen op een wolk. God is ook niet een soort grond van de werkelijkheid die garandeert dat de dingen goedkomen. God is eerder een structuur van verlangen in deze werkelijkheid. We verlangen naar iets dat nooit bevredigd wordt door enig object in de wereld. Geloven, hopen, liefhebben: ik hou van die woorden. Ze duiden allemaal op een diepe structuur van verwachting en openheid voor wat komt. Dat is het wat ons leven zin en betekenis geeft. God is de stem die een voortdurend beroep op ons doet, die ons uit onszelf roept. God is de naam van 'mogelijkheid', de naam die het onvoorstelbare representeert."

‘Geloven, hopen, liefhebben: ik hou van die woorden’

Openheid, mogelijkheid, onafheid: kunnen we dat ook niet gewoon kenmerken van 'het menselijke' noemen? Of 'leven'?

"Inderdaad, deze dingen zijn niet exclusief eigendom van religieuze tradities. Het zit ook in kunst. Of neem de manier waarop iemand als Albert Einstein mysterie en verwachting en openheid in wetenschappelijk kader vatte zonder expliciete religieuze motivatie. Ik hanteer dan ook een brede opvatting van wat 'religieus' is. Het tegenovergestelde van religieus is wat mij betreft niet seculier, maar eerder oppervlakkig en zelfgericht. Theoloog en filosoof Paul Tillich zei het mooi: 'Religieus zijn is gegrepen worden door iets van ultiem en onvoorwaardelijk belang'. De waarde van religie is niet dat het in het bovennatuurlijke gelooft, maar dat het de diepte en het mysterie van het alledaagse bewaart. Daarom spreek ik in plaats van over theo-logie graag over theopoetics, theo-poëzie. We hebben een taal nodig die rechtdoet aan die diepte en dat mysterie. In mijn boek 'Hopeloos hoopvol' keert steeds de metafoor van de roos terug. 'De roos kent geen waarom, ze bloeit omdat ze bloeit', citeert Martin Heidegger de mystieke dichter Angelus Silesius. Kijk, het heelal kent geen waarom. Het leven op aarde zal eindigen in volstrekte entropie, in 'niets'. Is dat nihilisme? Betekent ons leven dan niets? Nee, in de onafzienbare uitgestrektheid van tijd en ruimte was er een kort moment waarop alles wat voor ons kostbaar is opflikkerde: leven, liefde, schoonheid. Met de filosoof Deleuze zeg ik dan: mogen wij waardig zijn aan dit gebeuren van het leven dat tot ons gekomen is."

Hopeloos hoopvol - belijdenissen van een postmoderne pelgrim van John Caputo is verschenen bij uitgeverij Skandalon, 260 blz., € 22,50.

© RV

John Caputo

John D. Caputo (1940) is een Amerikaanse filosoof en theoloog. Hij doceerde lange tijd filosofie aan Villanova University. Als 'hybride' filosoof/theoloog probeerde hij het denken van de postmoderne denker Jacques Derrida theologisch vruchtbaar te maken. Vooral in zijn boek 'The Prayers and Tears of Jacques Derrida' duidt hij diens werk religieus. Caputo is in staat om uiterst ingewikkelde thema's uit de postmoderne filosofie voor een breder publiek toegankelijk te maken, wat onder meer blijkt uit boektitels als 'What Would Jesus Deconstruct?'. Caputo, maar ook jongere leerlingen van hem als Peter Rollins of James K. A. Smith, vertolken een geluid dat aanslaat bij post-evangelicalen, veelal jonge mensen die conservatief christelijk opgevoed zijn en een weg zoeken tussen fundamentalisme en atheïsme.

Toegankelijk voor een breed publiek

John Caputo is morgen een van de sprekers op het jaarlijkse Geestdrift Festival, waar 'betekenis, schoonheid en sociale thema's samenkomen en gevierd worden'. Naast lezingen is er theater, debat en muziek.

Behalve Caputo treden onder anderen op: de invloedrijke Tsjechische econoom Tomas Sedlacek, religieus filosoof Welmoed Vlieger, dichter Joost Baars, schrijver Willem Jan Otten, muzikant Trevor Gorden Hall en singer- songwriter Tess Wiley.

Voor meer informatie: www.geestdriftfestival.nl.

Deel dit artikel

‘De kerk moet steeds van binnenuit opengebroken worden om zichzelf te herzien’

‘Geloven, hopen, liefhebben: ik hou van die woorden’