Is een echte christen links?

religie en filosofie

Wolter Huttinga

Na afloop van een oecumenische kerkdienst als welkom aan de vluchtelingen in de Grote Kerk in Apeldoorn in september 2015. © Hollandse Hoogte
Tegenstelling

In het Theologisch Elftal analyseren twee theologen een actuele vraag. Loopt er een kloof door de Protestantse Kerk, tussen 'links' en 'rechts', 'progressief' en 'conservatief'?

René de Reuver, de leider van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), sprak zich afgelopen zaterdag in Trouw mild uit over de islam en hield een pleidooi voor Europa. Niet iedereen in de kerk is daar gelukkig mee. In dezelfde editie zeiden predikanten Henk-Jan Prosman en Willem Maarten Dekker dat kerkleiders zich daarmee vervreemden van veel kerkleden. Die zijn, zo stellen zij, conservatiever georiënteerd en herkennen zich niet in de 'eenzijdige links-liberale' koers van de kerkelijke elite.

We vragen het maar gewoon recht voor z'n raap: is een echte christen links?

Lees verder na de advertentie
De Bijbel draagt ook thema's aan die wij eerder associëren met rechts

Bas van der Graaf, PKN-predikant in Amsterdam: "Uiteraard kun je de Bijbel niet terugbrengen tot een links-rechts schema zoals wij dat hanteren. Toch herken ik bij mezelf de neiging om mijn christelijke overtuiging te vertalen in voornamelijk links georiënteerde politieke standpunten. En natuurlijk, de Bijbel geeft alle aanleiding om te denken in termen van solidariteit, barmhartigheid en gerechtigheid. De laatste jaren begin ik echter terug te komen van een soort links automatisme. De Bijbel draagt ook thema's aan die wij vandaag de dag eerder associëren met 'rechts'. Die thema's wil ik niet onder het tapijt vegen.

"Voor mij betekent het onder andere dat ik het Oude Testament serieus wil nemen. Wij hielden ons in de kerk vorig jaar bezig met het bijbelboek Ezra. Daar staan dingen in die nogal stevig resoneren met de huidige politieke debatten. Boeken als Ezra, Nehemia en Kronieken stellen heel krachtig de identiteitsvraag. 'Wie zijn wij als volk, wat bindt ons samen, hoe kunnen we onze identiteit bewaren?' In die boeken probeert Israël zijn identiteit zuiver te houden. Ze stellen duidelijke grenzen. De kerk moet ook die nationaal gekleurde teksten niet laten liggen en alleen maar de universalistische lijnen willen zien. Die teksten stellen een belangrijke vraag aan ons: 'wat is een gewortelde gemeenschap?'"

Oer-Christendom

Met de Bijbel kun je zowel links- als rechtsom

Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese Cultuur en Christendom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam ergert zich aan het simplistische karakter van de vraag 'is een echte christen links?' "Dan beginnen we meteen anderen uit te sluiten, dat lijkt me gevaarlijk. Bovendien is de vraag intellectueel onder de maat, want je begeeft je meteen in een soort identiteitsdebat: dit zijn wij, en anderen horen er niet bij. Geheel volgens populistisch recept.

"Laten we alsjeblieft ophouden met de vruchteloze zoektocht naar een heldere 'essentie' van het christendom. Er bestaat geen oer-christendom. 'Christendom' is een optelsom van historische constructies. Voortdurend willen theologen weer uitgaan van een christelijke eenheidsvisie die er niet is en die er nooit geweest is. Karl Barth probeerde dat aan het begin van de twintigste eeuw, en vandaag de dag probeert de zogeheten 'bijbelse theologie' dat nog steeds.

"Denk je even in dat je eenheid probeert te smeden in geschriften die over een tijdspanne van 1200 jaar zijn ontstaan. Je hoeft alleen maar te kijken naar de totaal verschillende houdingen ten opzichte van vreemdelingen in de Bijbel. Het bijbelboek Ruth zegt: 'buitenlandse vrouwen zijn van harte welkom', terwijl in Ezra en Nehemia de buitenlandse vrouwen streng de deur wordt gewezen. Ook Jezus 'framen' we vaak als iemand die de arme hoog had en de rijke bekritiseerde. Toch is zijn gelijkenis van de talenten in Matteüs 25 nog altijd de basisparabel van het kapitalisme. Met de Bijbel kun je dus zowel links- als rechtsom."

De linkse reflex

Als je kijkt hoe de Bijbel de omgang met vreemdelingen bespreekt levert dat een veel genuanceerder beeld op.

Van der Graaf heeft minder moeite om te spreken over bijbelse grondlijnen of christelijke principes. Toch herkent hij heel sterk dat christelijk spreken contextbepaald is. Een recent voorbeeld is voor hem de christelijke Amsterdamse school waar de kerstviering ter discussie kwam te staan. "Ze vierden al jaren Kerst in een kerk. Islamitische ouders tekenden daar bezwaar tegen aan. Ook toen het bestuur de viering naar elders verplaatste, bleef er bezwaar. Dat riep uiteraard weer tegenreactie op van ouders die opkwamen voor de kerstviering. Afijn, het verhaal is bekend. Wat laten dit soort voorvallen zien? Lange tijd hebben we vooral - ook vanuit de Bijbel - openheid, gastvrijheid en samen optrekken benadrukt. Dat past heel goed bij de 'linkse reflex'. Maar als je kijkt hoe de Bijbel de omgang met vreemdelingen bespreekt levert dat een veel genuanceerder beeld op. In het Oude Testament is het recht van de vreemdeling allesbehalve vrijblijvend. De vreemdelingen die permanent in Israël verbleven moesten voldoen aan strikte eisen en zich voegen naar het gezag van het volk. Ze kregen zelfs niet dezelfde rechten als de Israëlieten. Nou, daar heb ik nog nooit een preek over gehoord. Maar dat soort teksten gaan dus weer oplichten nu ook bij ons de vreemdeling in ons midden is gekomen. Niet dat dat betekent dat je maar onbarmhartig of egoïstisch je gang gaat. Daar gaat de Bijbel duidelijk tegenin."

Angst

De herinnering aan de oorlog speelt nog steeds mee.

Smalbrugge: "Ik vind ook dat we eerlijk moeten zijn dat onze oude angst voor een herhaling van de Tweede Wereldoorlog in ons denken over vluchtelingen en de islam een grote rol speelt. De herinnering aan de oorlog speelt nog steeds mee. Dat is begrijpelijk. We willen immers niet opnieuw dezelfde fouten maken. Misschien schamen we ons daar onbewust nog steeds voor. Maar het is ook belangrijk om de huidige situatie op z'n eigen merites te beoordelen.

"Verder toont het debat over de 'linkse' cultuur in de kerk aan dat het geloof moralisering ondergaat. Het gaat vooral om het juiste handelen. Maar wat is dan nog het verschil met een willekeurige hulporganisatie? Ooit wees de kerk die gerichtheid op het juiste handelen daarom af als uitgangspunt van het geloof.

"Geloof gaat voor mij dan ook in eerste instantie over een dimensie in je bestaan die je uittilt boven jezelf, een ruimte die je zelf niet kunt scheppen, maar die jou schept, wat je politieke overtuiging ook zij."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
De Bijbel draagt ook thema's aan die wij eerder associëren met rechts

Met de Bijbel kun je zowel links- als rechtsom

Als je kijkt hoe de Bijbel de omgang met vreemdelingen bespreekt levert dat een veel genuanceerder beeld op.

De herinnering aan de oorlog speelt nog steeds mee.