Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In deze Afrikaanse kerk wast men elkaars voeten: 'Zo herdenken we Jezus het best'

Religie en Filosofie

Niels Posthumus

Bisschop Hlatshwayo preekt. De preek is doordrenkt met humor. © Bram Lammers

Holy Church Zionistische kerken hebben in Zuid-Afrika meer volgelingen dan welke andere religie ook. Maar buiten Afrika heeft niemand ervan gehoord. 'Bij de kerken van Zion is ruimte voor afrikanisme.'

Het zweet gutst van het kale hoofd van predikant Jabulani Ndlozi. Het is een warme dag en de zon staat vol op de witte tent die hij pontificaal over de straat voor zijn huis in township Katlehong heeft opgezet.

Lees verder na de advertentie

Langs de zijkanten proberen kerkoudsten de kieren, op plekken waar de verschillende tentlakens elkaar ontmoeten, wat op te rekken. Alles om maar iets meer ventilatie in de steeds vollere gebedsruimte te creëren. Want ook halverwege de dienst komen er nog steeds extra kerkgangers binnendruppelen. Zo'n tachtig in totaal.

Normaal houdt Ndlozi de diensten in de garage van zijn huis en zijn er minder mensen. De drukte nu komt door het hoge bezoek. Bisschop Thamsanqa Hlatshwayo doet Katlehong, zo'n dertig kilometer ten zuidoosten van Johannesburg, vandaag aan. Dat gebeurt slechts een keer per jaar.

Vrouwen en kinderen vormen de meerderheid in de tent in Katlehong. Iedereen draagt een smetteloos blauwwit gewaad

Huiskamerkerk

Hlatshwayo is de leider van de Impumalanga Holy Church in Zion. Dat is een van de zeker 5000 Zionistische kerkgemeenschappen die Zuid-Afrika rijk is. Samen vormen ze de grootste religieuze stroming van het land. Minstens 20 procent van alle Zuid-Afrikanen is lid van een Zionistische kerk. Maar vaak zijn de afzonderlijke congregaties zo klein dat zij geen eigen gebedshuis hebben. Een garage als die van Ndlozi, een huiskamer, een open veld of de beschutting van een viaduct doet dan dienst.

Vrouwen en kinderen vormen de meerderheid in de tent in Katlehong. Iedereen draagt een smetteloos blauwwit gewaad. "Mijn kerk omvat achttien genootschappen, verspreid over drie provincies, met samen zo'n drieduizend leden", vertelt bisschop Hlatshwayo (44) voorafgaand aan de dienst. Zelf woont hij in township Soweto, 40 kilometer verderop. Zijn hoofdkerk staat in Daggakraal, een van de armste plattelandsgemeenten van Zuid-Afrika, in het noordoosten van het land. Daar stichtte Hlatshwayo's overgrootvader in 1952 de Impumalanga Holy Church in Zion.

Zionistische kerken hebben niets te maken met het Joodse streven naar eigen een staat. De naam refereert aan de plaats Zion, niet ver van Chicago in de Verenigde Staten, waar John Alexander Dowie in 1896 de Zionistische moederkerk stichtte. Dat hij die kerk de Christian Catholic Church noemde, is al even verwarrend. Want tot het katholicisme behoren Zionistische kerken ook niet. Wellicht dat de oorsprongskerk daarom intussen is omgedoopt tot Christ Community Church.

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Kerkgangers in de Impumalanga Holy Church of Zion in Katlehong, ten zuiden van Johannesburg. © Bram Lammers

Zionistische kerken hebben geen centraal gezag. Daardoor kan de invulling van het geloof uiteenlopen. Wel delen zij enkele basisprincipes die Dowie eind negentiende eeuw opstelde: een verbod op het eten van varkensvlees en het drinken van alcohol, helingsrituelen die overeenkomsten vertonen met die van charismatische kerken en een doop door onderdompeling in een rivier. Bij veel Afrikaanse Zionistische kerkgenootschappen spelen ook goddelijke boodschappen via dromen, visioenen en soms het spreken in tongen een belangrijke rol.

Het Zionistische geloof verspreidde zich door pamfletten die Dowie de wereld over stuurde: de zogenoemde 'Leaves of Healing'. In zuidelijk Afrika sloegen die goed aan. Onder meer doordat zendelingen de pamfletten achterna reisden. Maar ook door het feit dat Dowie's doctrine met helingswonderen vrij goed aansloot bij traditionele Afrikaanse religies. Vooral zwarte Zuid-Afrikanen voegden zich bij Zionistische kerken. Zuid-Afrika was in de decennia voor de apartheid al een zeer gesegregeerd land. Bij de grote Nederduitsch Gereformeerde Kerk waren zwarte volgelingen niet welkom. Zij zochten naar een alternatief.

Veel Zionistische kerk­ge­noot­schap­pen staan erom bekend dat ze elementen van andere religies gebruiken

Tsjukke, tsjukke, pufff

Als de kerkdienst in Katlehong begint, is direct duidelijk dat zang en dans centrale plekken innemen. De jongeren beatboxen daarbij traditioneel het ritme van een stoomtrein, door lucht door hun voortanden te blazen: tsjukke, tsjukke, pufff... tsjukke, tsjukke, pufff. De bisschop houdt een preek waarbij veel wordt gelachen. Al is de kern van zijn verhaal serieus: jongeren moeten hard werken om succesvol te zijn, niet steeds hun hand ophouden. Vooral bij de aanwezige moeders doen die woorden het goed.

Als climax wast de bisschop de voeten van de kerkoudsten. Die doen dat op hun beurt bij de overige kerkgangers. "Zo herdenken we Jezus het best", legt Hlatshwayo uit. In de kern verschilt zijn geloof niet radicaal van veel andere christelijke stromingen. "Maar de Zionistische kerkleer biedt meer ruimte aan afrikanisme", zegt de bisschop. "Zij probeert onze Afrikaanse tradities niet te veranderen, zolang wij maar beseffen dat Jezus de enige weg naar verlossing is." De nonchalante glimlach glijdt heel even van zijn gezicht. "Al voeren sommige Zionistische kerken dat te ver door. Die vallen terug op animisme en voorouderverering."

Inderdaad staan veel Zionistische kerkgenootschappen erom bekend dat ze elementen van andere religies gebruiken. Greg Seghers kan dat goed verklaren. Hij is missionaris van het Zion Evangelical Ministries of Africa (Zema), dat namens de Amerikaanse moederkerk Zionistische kerkleiders elders ter wereld informeert over de fundamenten van hun geloof. Elke christelijke kerk heeft in Afrika volgens hem te maken met afwijkingen van de officiële leer. Maar andere kerken hebben veelal een autoritaire bestuursstructuur, waardoor zij vrij precieze regels kunnen opstellen. Het Zionistische geloof heeft zo'n overkoepelende hiërarchie niet.

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Bisschop Thamsanqa 'Thami' Hlatshwayo (midden) bidt in zijn kerk. © Bram Lammers

"Toen Dowie in 1907 overleed, waren er in Afrika binnen de kerk van Zion veel mensen die het leiderschap opeisten", legt Seghers uit. "Dat zorgde voor scheuringen. Veel kerkafsplitsingen kregen leiders die analfabeet waren. En de missionarissen keerden terug naar de Verenigde Staten. Zonder theologisch geschoolde bisschoppen en predikanten ontstonden kerken die weliswaar vasthielden aan een vorm van christendom - Bijbel, communie, dopen - maar die aspecten mengden met hun traditionele, animistische rituelen." Als pijnlijkste dwalingen noemt Seghers het offeren van dieren tijdens kerkdiensten en de wildgroei aan profeten, die tijdens kerkdiensten zeggen in contact te staan met de voorouders van hun volgelingen.

Wie iets niet zint binnen de kerken van Zion, begint gewoon zijn eigen congregatie

Bisschop Hlatshwayo

Hlatshwayo biedt daarvoor geen ruimte in zijn kerk. Toen hij in 2013 werd gevraagd zijn vader op te volgen, ging hij onmiddellijk op zoek naar bijbelcursussen. Het was nooit zijn bedoeling om bisschop te worden, geeft hij toe. Hij had geneeskunde gestudeerd, moest die studie halverwege om financiële redenen afbreken en werd uiteindelijk printerreparateur. "Toen de kerk mij vroeg bisschop te worden, wist ik dat ik mij moest inlezen", vertelt hij in de pauze van de dienst. "Anders is het alsof je directeur bent van een bedrijf, maar eigenlijk niet weet wat je produceert. Een van de grote problemen binnen Zionistische kerken is dat veel kerkleiders nauwelijks weten wat er in de Bijbel staat"

Ter afsluiting van de dienst dansen de mannen in de snikhete tent in hun blauw-witte uniformen met stokken om pastor Ndlozi heen. Een voor een geven zij die stokken aan hem, waarna hij ermee op de grond stampt. Daarmee vragen zij God om sturing. Het is een van de Afrikaanse tradities die in de kerk van Hlatshwayo hun weg hebben gevonden. "We eindigen er elke dienst mee", zegt Ndlozi.

Versplintering

De bisschop kijkt er met uitgestreken gezicht naar. Hij geeft zijn kerken zoveel mogelijk vrijheid bij de invulling van hun diensten. Want al te veel zaken dwingend opleggen, creëert alleen maar onvrede en dus potentiële versplintering. Hlatshwayo vertelt dat hij al één kerkscheuring achter de rug heeft. Wie iets niet zint binnen de kerken van Zion, begint gewoon zijn eigen congregatie. Dat gebrek aan hiërarchie is tegelijkertijd ook de kracht. "Andere kerken worden aangestuurd vanuit het Westen", legt Hlatshwayo uit. "Zionistische kerken zijn van niemand afhankelijk en dus door niemand te misbruiken. Ze zijn volledig Afrikaans en volledig zelfstandig."

De grootste Zionistische kerk

Van alle Zionistische kerken is de Zion Christian Church (ZCC) veruit de grootste. Vier tot zes miljoen Zuid-Afrikanen zijn erbij aangesloten. Ook in de rest van zuidelijk Afrika heeft deze kerk een miljoenenaanhang.

De ZCC werd in 1924 opgericht door Engenas Lekganyane, nadat hij zich afsplitste van de Zionistische oerstroming in Afrika. Hij zou dat jaar op de berg Thabakgone een openbaring van God hebben gekregen.

Die aspecten zijn niet in lijn met de boodschap van God, dus kunnen ze niet anders dan het werk van de duivel zijn

Zema-missionaris Paul Seelhammer

Vlak bij de berg, in de Zuid-Afrikaanse provincie Limpopo, stichtte hij begin jaren dertig het hoofdkwartier van zijn kerk: Moria. Daar komen elk jaar met Pasen nog altijd miljoenen pelgrims samen. De vrouwen zijn overwegend in het wit gekleed, de mannen in beige legerachtige uniforms.

De ZCC is een gesloten bolwerk. Volgens Zema-missionaris Paul Seelhammer is de kerk afgedwaald van het originele Zionistische geloof. Dat Lekganyane als profeet op gelijke hoogte staat met Jezus is voor hem het meest problematisch. Daar komt bij dat binnen de ZCC ook een grote rol is weggelegd voor hedendaagse profeten. "Die aspecten zijn niet in lijn met de boodschap van God, dus kunnen ze niet anders dan het werk van de duivel zijn", zegt Seelhammer.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Vrouwen en kinderen vormen de meerderheid in de tent in Katlehong. Iedereen draagt een smetteloos blauwwit gewaad

Veel Zionistische kerk­ge­noot­schap­pen staan erom bekend dat ze elementen van andere religies gebruiken

Wie iets niet zint binnen de kerken van Zion, begint gewoon zijn eigen congregatie

Bisschop Hlatshwayo

Die aspecten zijn niet in lijn met de boodschap van God, dus kunnen ze niet anders dan het werk van de duivel zijn

Zema-missionaris Paul Seelhammer