Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In de kerk klinkt Joost Zwagerman ineens heel anders

Religie en Filosofie

Stijn Fens

© hollandse hoogte

Na zijn dood verscheen een bundel met religieuze gedichten van Joost Zwagerman. In Elst werd er een heuse kerkdienst omheen gebouwd en ook verscheen er een boek over. 'Ik denk dat Zwagerman ten diepste een mysticus is.'

De dienst begint deze zondag in de volle Grote Kerk van Elst eigenlijk heel normaal. Dominee Jeroen Jeroense spreekt de groet en de bemoediging uit en de gemeente zingt een psalm. Terwijl het zonlicht zijn weg zoekt tussen de eeuwenoude gewelven, mogen de kinderen naar voren komen en legt Jeroense uit waarom hij tijdens deze viering een paarse stola draagt: het is de eerste zondag in de veertigdagentijd. De kinderen gaan met het licht van de paaskaars naar hun eigen ruimte. Tot zover dus niets vreemds.

Lees verder na de advertentie

Maar dan loopt er iemand naar voren, vouwt het liturgieboekje open waarop de voorkant 'poëzieviering' staat en leest het gedicht 'Contact' van Joost Zwagerman:

'Hallo met God, Ik ben er niet.
Laat naam noch boodschap achter,
Ik bel nooit terug. Leef rustig verder,
wacht desnoods tot piep, maar
zwijg.'

Als de laatste verzen hebben geklonken, mag het Liedboek weer open. "Ik gebruik regelmatig gedichten in de liturgie en ons koor zingt regelmatig liedjes uit de kleinkunst in de viering", legt Jeroen Jeroense later bij de koffie uit. "Ik had al eens eerder een gedicht van Joost Zwagerman gebruikt. Dat zag Dirk Luijmes, componist en organist van onze gemeente. Het raakte hem. Hij heeft vervolgens drie religieuze gedichten van Zwagerman op muziek gezet. We hebben een datum geprikt en dat bleek de eerste zondag van de veertigdagentijd te zijn waarop we lezen hoe Jezus de leegte opzoekt in de woestijn. Soms komen dingen mooi samen."

Tekst loopt door onder de afbeelding

© x

Even later klinken de woorden van Zwagerman, gevat in heuse gezangen, door het kerkgebouw. "Niets ziet ons nog. Ook God is blind. Ziet niets dan licht." In zijn preek houdt Jeroense zijn gemeente voor dat hij zich 'als zoekende gelovige' goed in de gedichten van Zwagerman herkent. Volgens hem klinkt er een diep verlangen naar God uit, maar het is wel een God die zwijgt. "Niet alleen Joost Zwagerman heeft het gevoel dat God niet thuis geeft, of Jezus op Goede Vrijdag, ook wij moderne zinzoekers hebben God niet in onze broekzak zitten." Hier en daar wordt instemmend geknikt.

De gedichten die in Elst te horen zijn komen uit 'Wakend over God' van Joost Zwagerman (1963-2015) dat begin 2016 verscheen. De bundel bevat 48 gedichten waarin de dichter zijn gevecht met God beschrijft en af en toe wanhopig probeert met Hem in gesprek te komen. Hij herinnert zich dat hij het 'al vroeg had gehad met God', maar beschrijft ook hoe hij jaren later toch weer met Hem in gesprek raakte. Zoals Arjan Peters in de Volkskrant schreef : 'Zich nu eens aan en in Hem spiegelend, dan weer radeloos naar adem happend in een universum zonder God'. In een e-mail van 16 mei 2015 aan kunstenaar Marc Mulders laat Zwagerman weten dat deze gedichten het allerpersoonlijkste en intiemste was dat hij ooit schreef. "Tien jaar geleden had ik deze gedichten niet kunnen of durven schrijven. Nu, de vijftig voorbij, ben ik ook de schaamte voorbij, d.w.z. de schaamte om in een steeds meer van God los rakende samenleving het gesprek met God aan te gaan, zonder direct naar zijn gunsten te dingen." Nog geen vier maanden later maakte Joost Zwagerman zelf een einde aan zijn leven.

Poëzie

De bundel verkocht goed, maar de reacties in de kranten waren wisselend. "Volgens mij is het puur atheïstische poëzie", schreef Volkskrant-columnist Max Pam. "Maar goed, het is met poëzie zo'n beetje als met elke religieuze boodschap: je kunt er inleggen en uithalen wat je zelf wilt." Dominee Jeroense was wel geraakt door de religieuze gedichten van Zwagerman en dan met name door het beeld van een God die niet thuis geeft. "In die leegte vindt hij God. De Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer heeft het niet voor niets over 'de God die met mij is, de God die mij verlaat'. Je moet eerst al jouw godsbeelden verlaten, voordat je verder kunt. Je proeft in die gedichten van Joost Zwagerman een diep verlangen naar erkenning, liefde en aandacht. God is niet degene die het zomaar voor je regelt, maar in de leegte is Hij er. 'God ademt mij, God staat in mij op', om Zwagerman maar eens te citeren."

Volgens Hein Blommestijn, wetenschappelijk medewerker van het Titus Brandsma Instituut in Nijmegen, gaat het bij 'Wakend over God' om mystieke gedichten. "Ik denk ook dat Joost Zwagerman ten diepste een mysticus is die past in een eeuwenoude traditie. Maar dat hardop zeggen is lastig, dan annexeer je hem eigenlijk. Dus aarzel ik weer. Ik zou hem in zijn eigenstandigheid willen laten, maar je komt in de verleiding om te zeggen: dit is mystiek."

Als je André Hazes, Frank Boeijen of Herman van Veen leest of zingt in een kerk, gebeuren er andere dingen

Blommestijn schreef samen met Jos Huls een boek naar aanleiding van de gedichten in 'Wakend over God'. Daarin komt ook 'Contact', uit de viering in Elst, terug. Blommestijn: "Hij sluit heel sterk aan bij een niet meer weten wie God is, wat je bij elke mysticus ziet. Je gebruikt dat woord God en eigenlijk weet je niet wat je zegt. En dat zoeken naar contact met een God die ongrijpbaar is, die onkenbaar is en die op alle manieren ontsnapt aan ons menselijk weten, dat zie je bij heel veel mystici. We hebben geprobeerd die gedichten te lezen vanuit het werk van mensen als Johannes van het Kruis en Meester Eckhart, die wij allemaal wel kennen. Als je dat doet, dan herken je een betekenislaag die waarschijnlijk op het eerste moment niet zichtbaar is. Maar hij is er wel. Zwagerman kende de traditie van de mystici ook. Dus die gedichten komen niet uit de lucht vallen."

De rek is groot

Na de preek die in het teken staat van Joost Zwagerman, zingt het projectkoor van de Protestantse Gemeente Elst 'Zeg me dat het niet zo is' van Frank Boeijen. De rek is deze zondag groot. Maar kan je zomaar elke tekst annexeren voor de eredienst? "Als je dit soort gedichten leest in een schouwburg of een bibliotheek is het anders", zegt dominee Jeroense. "Op het moment dat je André Hazes, Frank Boeijen of Herman van Veen leest of zingt in een kerk, in een liturgische setting, gebeuren er andere dingen. Dan komt er een dialoog tot stand."

Het slotlied is 'gewoon' weer een gezang uit het Liedboek, maar het laatste beeld in het liturgieboekje is voor Joost Zwagerman, een bijna mystieke foto met 'De Gouden Ganzenveer' die hij in 2008 kreeg. Hein Blommestijn is niet verbaasd dat zijn laatste gedichten een nieuw leven krijgen in de liturgie, in deze monumentale kerk, tijdens een zondagse dienst. "Sommige gedichten van de dichteres M. Vasalis - die zelf niets met godsdienst te maken wilde hebben - zijn diep religieus. Daar ontkom je niet aan. Ik hoor tijdens vieringen wel eens liederen langskomen waar de vroomheid bijna van afdruipt. Dan denk ik: geef mij maar een gedicht van Joost Zwagerman. Het houdt de leegte in stand en er wordt niets 'dicht' gezongen. Dat hebben heel veel psalmen ook. Daar ben je God ook vaak kwijt."

'Dichtersvisioen, mystieke duidingen van de laatste gedichten van Joost Zwagerman', door Jos Huls & Hein Blommestijn, met afbeeldingen van Luuk de Haan. Discovery Books, 68 blz., € 19,99.

Lees ook:

Joost Zwagerman verwoordde in zijn laatste gedichten zijn religieuze coming-out.
Al vijftig jaar die ene vraag: waarom plegen schrijvers zelfmoord?

Deel dit artikel

Als je André Hazes, Frank Boeijen of Herman van Veen leest of zingt in een kerk, gebeuren er andere dingen