Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In Amerika scheurden de gereformeerden gewoon verder

Home

Gerrit-Jan KleinJan

© gemma pauwels

Nederlandse gereformeerden stichtten anderhalve eeuw geleden de nederzetting Pella op het Amerikaanse platteland. Het stadje kenmerkt zich door de vele kerkelijke afsplitsingen. 'Wij gereformeerden denken dat we puurder en puurder worden door te splitsen.'

Zelfverzekerd stuurt Harold van Stryland zijn parelwitte Buick over de brede straten van Pella. Uit de luidsprekers van zijn auto klinkt afwisselend koorzang en orgelmuziek. Pella, stadje met zo'n tienduizend inwoners, is gelukkig conservatief ingesteld, merkt Van Stryland op terwijl hij een tour geeft langs de grote firma's, kerken en sportvelden die de plattelandsstad rijk is waar hij gemeenteraadslid is. "Geen links gedoe hier", zegt hij erbij. "Niet van dat radicale."

Lees verder na de advertentie

Protestants geloof en ondernemerschap, het nemen van verantwoordelijkheid en gemeenschapszin - het gaat hier op het platteland van Iowa hand in hand, zo valt op te maken uit de verhalen die Van Stryland vertelt. Hij draait een rondje over het parkeerterrein van een gloednieuw sportpark. Dankzij giften van plaatselijke bedrijven werd het uit de grond gestampt, zegt Van Stryland. "Zo houden we dus de belastingen laag."

'A touch of Holland', staat bij de toegangsweg naar Pella. Veel panden hebben trapgeveltjes. In het midden van het dorp is een molen nagebouwd. En door het winkelgebied slingert een gracht, waarvan de wanden met azuurblauwe zwembadtegels zijn bekleed. Zelfs de loods van de Walmart heeft een Oudhollands uiterlijk. Typisch Nederlands allemaal, maar dan op z'n Amerikaans.

Schouten en De Vries

Pella telt nog altijd heel wat inwoners met namen als Schouten, Vermeer en De Vries. Velen zijn nazaten van een groep Nederlanders die zo'n 170 jaar geleden naar Amerika emigreerde. Het waren volgelingen van Hendrik Scholte, een dominee in wiens ogen het Nederlandse protestantisme zo verwaterd was dat de enige optie was een nieuw en zuiver bestaan op te bouwen aan de andere kant van de wereld. Ze noemden zich 'afgescheidenen', omdat ze niet meer bij de Nederlandse Hervormde Kerk wilden behoren. Een tocht over zee was risicovol, maar veel te verliezen hadden de meesten, veelal verpauperde boerengezinnen uit Gelderland, Groningen, Overijssel en Friesland, toch niet.

Wij gereformeerden denken dat we puurder en puurder worden door te splitsen. Het is iets vreselijks

Valerie Van Kooten

In het openluchtmuseum van Pella loopt directeur Valerie Van Kooten naar een houten hut, het type onderkomen waarin de kolonisten hun eerste jaren doorbrachten. In de schemer wijst ze op de bedstee, de ruwhouten tafel en de theepot boven de vuurplaats. "Je kent het vast wel uit films. De manier waarop de eerste generatie kolonisten in de Verenigde Staten leefde is een cliché geworden." In deze 'historical Dutch village' is te zien hoe Pella er vele decennia geleden uit moet hebben gezien, inclusief een smederij, een kruidenier en een molen. Ook staan er vitrines boordevol Delfts blauw servies, klompen en poppetjes met klederdracht.

'Domie Skoltie'

Dankzij een grote erfenis slaagde dominee Scholte - in Pella nog altijd 'Domie Skoltie' genoemd - erin een gebied in het pas ontgonnen Iowa te kopen. Texas was afgevallen (te heet), evenals Missouri (in deze staat was slavernij, iets wat Scholte verafschuwde). Het noordelijk gelegen Iowa leek hem precies goed, met vruchtbare landbouwgrond en weinig belemmeringen. De Indianen waren kort daarvoor verjaagd en de overheid stelde weinig regels.

Dit gebied was hun door God toegewezen, zo geloofden de Nederlanders toen ze in 1847 de uitgestrekte prairies zagen. Anders dan in Nederland, was er in de nieuwe wereld ruimte in overvloed, zowel voor strikte geloofsopvattingen als voor een boerenbedrijf. Ze noemden hun nieuwe woonoord Pella, een verwijzing naar een woonoord van een groep christenen uit de eerste eeuw. In de studiezaal van haar museum toont Van Kooten een boekenkast vol stukgelezen Statenbijbels, het boek dat elke reiziger de hele reis bij zich had gedragen. "En dit zijn ze nog lang niet allemaal. Je moest eens weten hoeveel Bijbels ik nog steeds aangeboden krijg."

Scholte sloot zich heel bewust niet aan bij de Dutch Reformed Church, waarvan Nederlanders in Amerika doorgaans lid werden. Hij bleef liever zelfstandig, aangezien hij ervan overtuigd was een kerk in ere te herstellen uit de tijd van de Nederlandse Reformatie. Zeven jaar hield het calvinistische utopia van Scholte stand, toen had een deel van de gemeenschap genoeg van deze leidsman met zijn strenge en dwingende opvattingen. In 1855 werd Scholte uit zijn eigen kerk gezet. Het betekende het begin van een reeks kerkscheuringen, die tot op heden doorgaan.

Toen ik klein was, in de jaren zeventig, ging bijna iedereen naar de kerk. Hoeveel zal dat nu zijn? Dertig procent?

Bruce Boertje

In een koffiebar vouwt Harold van Stryland, wiens voorouders uit Nijkerk kwamen, een informatiefolder over de stad open. Verspreid over twee pagina's heten bijna dertig (veelal gereformeerde) kerkgenootschappen bezoekers hartelijk welkom. "Het zijn er zo veel, je hebt bijna twee tafels nodig om de pagina's uit te vouwen", grinnikt Van Stryland. Op ongeveer elke 350 inwoners is er een kerk. Valerie Van Kooten, lid van een van de gereformeerde kerkgenootschappen, moet niet veel van de scheuringen hebben. Ze zucht: "Wij gereformeerden denken dat we puurder en puurder worden door te splitsen. Het is iets vreselijks. Het rukt families en vriendschappen uiteen."

Rappe afname

In de bibliotheek van Central College, de universiteitscampus aan de rand van het stadje, nemen Kyle Winward en Bruce en zijn vrouw Cyndi Boertje plaats aan een tafeltje. De drie, werkzaam aan de universiteit, zijn kenners van de plaatselijke geschiedenis en de religieuze ontwikkelingen in de regio. Buitenstaanders mogen Pella dan zien als gereformeerd bolwerk, zij zien dat duidelijk anders. De kerkelijkheid neemt ook in het conservatieve Pella rap af, zo vertellen ze. "Sneller dan je zou denken", zegt Bruce Boertje: "Toen ik klein was, in de jaren zeventig, ging bijna iedereen naar de kerk. Hoeveel zal dat nu zijn? Dertig procent?" De anderen knikken instemmend.

Waarom zou je elders koste wat kost gereformeerd blijven als er ook alternatieven zijn?

Minder affiniteit

De observaties van het drietal sluiten aan bij cijfers over kerkgang in de Verenigde Staten. In heel Amerika gold de kerk een jaar of zestig geleden als het centrum van het sociale en culturele leven. Diverse sociologische onderzoeken laten zien dat velen hun leven inmiddels buiten de kerkmuren vormgeven. Van de Amerikanen noemt 38 procent zich protestant. In de jaren vijftig was dat nog bijna twee keer zoveel: 70 procent, laten cijfers van onderzoeksbureau Gallup zien. Waarbij ook nog geldt: hoe jonger, hoe kleiner de affiniteit met protestants christendom.

Cyndi Boertje, socioloog, ziet deze ontwikkeling ook in het protestantse Pella. Ze denkt dat het mede komt doordat de laatste immigratiegolf, net na de Tweede Wereldoorlog, inmiddels twee, drie generaties geleden is. "Nederland is voor de meesten achter de mentale horizon verdwenen. Dat laat ook de gereformeerde traditie niet onaangetast." Ze denkt dat het protestantisme hier lange tijd van praktisch nut was voor de vele Nederlandse nieuwkomers. "Voor de eerste generatie bond het geloof natuurlijk samen, er was hier nog niets, en ook daarna bood de kerk de sociale en spirituele infrastructuur om snel opgenomen te worden in een nieuwe omgeving." Inmiddels is de gemeenschap van Pella gesetteld, van een pioniersmentaliteit is al lang geen sprake meer. "De kerk heeft niet meer het monopolie om als sociale ontmoetingsplaats te fungeren."

Wist je dat er inmiddels mensen zijn die niks geloven? Noners, noemen ze die

Harold van Stryland

Een andere oorzaak dat het protestantisme in Pella erodeert is de toegenomen mobiliteit, denkt ze. Lange tijd bleef de buitenwereld buiten de deur op het geïsoleerde platteland. Nu vertrekken inwoners van het stadje makkelijk voor werk of opleiding. Omgekeerd geldt dat ook. Pella groeit, veelal door niet-gereformeerde import uit andere delen van het land. "Wanneer mensen zich verspreiden, voelen ze zich steeds minder verbonden met een specifieke kerkelijke gemeenschap. Waarom zou je elders koste wat kost gereformeerd blijven als er ook alternatieven zijn? En waarom zou je als buitenstaander gereformeerd worden als je dat niet bent?"

Met Nederlandse ogen bezien is het welvarende Pella nog altijd zeer kerkelijk te noemen. Nadat Harold van Stryland een bezoek heeft gebracht aan de bedrijfshallen van Vermeer Company, een familiebedrijf waar landbouwmachines worden gemaakt en waar honderden mensen werken, rijdt het gemeenteraadslid nog langs enkele kerkgebouwen. Stuk voor stuk forse bouwwerken, van de kathedraalachtige 'First Reformed Church' tot en met de 'Faith Christian Reformed Church'. Dat veel kerken vergrijzen, ziet Van Stryland eveneens. "Ook omdat jongeren makkelijk trouwen met iemand zonder Nederlandse wortels. Wist je dat er inmiddels mensen zijn die niks geloven? Noners, noemen ze die."

Jonge gezinnen

Toch wil hij ook een ander voorbeeld laten zien: nog niet zolang geleden werd een megakerk gebouwd, de 'Third Reformed Church', waar iedere zondag vele honderden, veelal jonge gezinnen naartoe rijden. Van de christelijke popmuziek en de voorganger die lijkt op een televisiedominee moet Van Stryland persoonlijk niet zoveel hebben. Zelf houdt hij meer van klassieke gezangen en dito orgelmuziek. Hij draait de muziek in zijn wagen iets hoger. "Wat is er mooier dan dit."

Lees hier de andere delen in de serie Sporen van de Reformatie

Doe de Lutherquiz

"Hier sta ik, ik kan niet anders." Heeft Maarten Luther dit echt gezegd? Trouw heeft speciaal voor de herdenking van 500 jaar Reformatie dit jaar een citatenquiz gemaakt met uitspraken van Maarten Luther. Of waren ze toch van Johann Sebastian Bach, Isaac Newton of André Hazes? Ontdek het zelf en test uw kennis van de grote kerkhervormer Maarten Luther. Wie weet wint u er de prachtig geschreven Lutherbiografie van Lyndal Roper mee.

• Sporen van de Reformatie

Dit is deel 20 van een serie over de Reformatie, die in 2017 500 jaar geleden begon. Trouw reist dit jaar de wereld over om de sporen van het protestantisme in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken, op de kunsten, op taal, op wetenschap en op politiek? En wat zien we daar nu nog van? De vorige aflevering verscheen op 27 juli.

© Gemma Pauwels



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Wij gereformeerden denken dat we puurder en puurder worden door te splitsen. Het is iets vreselijks

Valerie Van Kooten

Toen ik klein was, in de jaren zeventig, ging bijna iedereen naar de kerk. Hoeveel zal dat nu zijn? Dertig procent?

Bruce Boertje

Waarom zou je elders koste wat kost gereformeerd blijven als er ook alternatieven zijn?

Wist je dat er inmiddels mensen zijn die niks geloven? Noners, noemen ze die

Harold van Stryland