Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Iedereen praat over fake news. Maar wat is liegen eigenlijk?

Religie en Filosofie

Merel Kamp

© REUTERS
Boekrecensie filosofie

Leugens Lezen
Bettina Stangneth
Vertaald door Mark Wildschut
Uitgeverij Atlas Contact;  208 blz. € 22,99
**

De schrijver

Lees verder na de advertentie

De Hamburgse filosoof en historica Bettina Stangneth (1966) houdt zich graag bezig met de minder charmante kanten van de mens. Het voorliggende boek is, zo lezen we in de inleiding, ‘de logische voortzetting’ van ‘Het kwade denken’ (2016), waarin Stangneth het kwaad in het denken zelf lokaliseerde. Beide boeken kunnen, zo benadrukt ze, afzonderlijk en in willekeurige volgorde gelezen worden. Stangneth is goed thuis in het werk van Hannah Arendt en Immanuel Kant, die beiden in dit nieuwe boek ter sprake komen. Ze heeft ook een grote belangstelling voor het nationaalsocialisme. Haar boek ‘Eichmann in Argentië (2011) werd bekroond met de NDR Kultur Sachbuchpreis.

Wat ís de leugen?

Ons vermogen tot liegen ‘jaagt ons schrik aan’, stelt Stangneth aan het begin van dit boek. Niemand wil voor leugenaar doorgaan. Uiteraard is de leugen, in ‘post-truth’-tijden van  fake news en alternative facts een uiterst actueel en veelbesproken onderwerp, maar ‘niemand vraagt wat de leugen ís’, aldus Stangneth.

Zelf vraagt ze dat wel. Stangneth is niet geïnteresseerd in de morele vraag, wel in de kentheoretische: Wat zijn de noodzakelijke voorwaarden voor het bestaan van de leugen? De leugen is geen afwezigheid van waarheid, geen gebrek, maar een cognitieve vaardigheid die staat of valt met kennis van de waarheid (bij de leugenaar) en een (vertrouwens-)betrekking tussen leugenaar en wie belogen wordt.  Die kentheoretische vraag leidt tot een reeks korte hoofdstukken met tamelijk abstracte typeringen van leugen en leugenaar. 

In de laatste hoofdstukken zet Stangneth overigens een stap richting iets wat toch verdacht veel op een morele aanbeveling lijkt: oprechtheid, openheid en de ware dialoog waarin we elkaar echt kunnen ontmoeten moeten soelaas bieden.

Wat ze zegt lijkt niet zo ingewikkeld, hoe ze het zegt des te meer. De vorm staat de inhoud in de weg; het is voor de lezer steeds weer hard werken op het verkeerde front

Onbegrijpelijkste zin

“Er is sprake van een leugen als een mens op een bepaalde manier handelt, alleen omdat hij ervan overtuigd is in de ontmoeting met een ander iets beslissends te hebben gehoord, zonder te beseffen dat de ander er wel was, maar niet aanwezig, omdat hij intussen de strategie volgde ongemerkt precies die verkeerde conclusie te suggereren die de belogene vervolgens daadwerkelijk heeft getrokken.”

Redenen het boek niet te lezen

Stangneth schrijft weinig fraaie zinnen, die de lezer aanvankelijk verwarren en na verloop van tijd nog slechts van haar moeilijk te volgen betoog distantiëren. Wat ze zegt lijkt niet zo ingewikkeld, hoe ze het zegt des te meer. De vorm staat de inhoud in de weg; het is voor de lezer steeds weer hard werken op het verkeerde front. 

En dan is er nog een probleem: Om haar onderzoek naar de leugen puur filosofisch en kentheoretisch te houden, heeft Stangneth het nadrukkelijk niet over de actualiteit. En dus moet je het doen met metaforen als appels, jurken, dukaten en chocoladetaarten en voorbeelden uit de Tweede Wereldoorlog. Wanneer ze eens iets zegt over algoritmen en hoe fake news zich verspreidt over het internet, verraadt Stangneth een wat ouderwetse, autarkische opvatting van de menselijke subjectiviteit tegenover de techniek en onderschat ze wat artificiële intelligentie vermag: “Een algoritme kan namelijk geen leugen verzinnen [...] die niet eens verspreiden. Het enige wat een zogenaamde ‘bot’ kan is tekens op het net vermenigvuldigen. [...]“

Reden om dit boek wel te lezen

Volgens Stangneth, die zich al een kwart eeuw met het thema liegen bezighoudt, hoef je niet per se naar het heden te kijken om de leugen te onderzoeken, omdat de mens nu eenmaal al liegt sinds ‘hij weet hoe je tekens geeft’. Daarin heeft ze natuurlijk gelijk: Liegen is geen moderne uitvinding. Maar je blijft je afvragen of technologische ontwikkelingen de praktijk en betekenis van het liegen niet wezenlijk veranderen en dus een prominentere plek hadden moeten krijgen in een bespreking als deze.

Lees ook:

Dit interview met Bettina Stangneth 

Op grond van haar studie naar het denken van nazi-topman Adolf Eichmann concludeert de Duitse filosofe: ‘Denken is het gevaarlijkste instrument dat we hebben’

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel

Wat ze zegt lijkt niet zo ingewikkeld, hoe ze het zegt des te meer. De vorm staat de inhoud in de weg; het is voor de lezer steeds weer hard werken op het verkeerde front