Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Houden de gele hesjes echt zo van de wereld?

Religie en Filosofie

Tanny Dobbelaar

Joke Hermsen © Martijn Gijsbertsen
Boekrecensie

Het tij keren Joke 
J. Hermsen 
Prometheus, 104 blz., € 12,99
★★★☆☆

De schrijver

Lees verder na de advertentie

Filosoof Joke J. Hermsen (1961) schrijft fictie en filosofische non-fictie. Ze publiceerde onder meer de bestseller ‘Stil de tijd’ (2011) en ‘Kairos. Een nieuwe bevlogenheid’ (2014). Voor de Maand van de Filosofie in 2017 publiceerde ze het essay ‘Melancholie van de onrust’. In 2018 verscheen haar zesde roman, getiteld ‘Rivieren keren nooit terug’ (2018).

Waar gaat het boek over?

Voor de veertiende aflevering van de essayreeks ‘Nieuw Licht’ vroegen samenstellers Frank Meester en Coen Simon aan Joke Hermsen of ze wilde ingaan op ‘Das Prinzip Hoffnung’ van Ernst Bloch (1885-1977), aangezien hoop ook in Hermsens werk een belangrijk thema is. Hermsen vond het relevanter in te gaan op Hannah Arendt (1906-1975) en op Rosa Luxemburg (1871-1919) over wie Arendt een bewonderend essay had geschreven. Een goede zet, want dit boek leert hoe actueel het werk van deze filosofen is. Twee vrouwen die ieder in hun eigen tijd gevochten hebben voor hoop, voor politieke vrijheid, voor een rechtvaardiger samenleving die beter zorgt voor haar burgers dan een consumptiemaatschappij naar hun mening ooit kan doen.

In Polen kreeg de Joodse Rosa Luxemburg al jong te maken met discriminatie. Toen ze achttien was, vluchtte ze naar Zürich, later verhuisde ze naar Berlijn, waar ze met Karl Liebknecht op de uiterste linkerflank van Duitse Socialistische Partij belandde en de Spartacusbond oprichtte. Tijdens de opstanden van 1919, waar Spartakisten tegenover het leger en rechtse burgermilities stonden, werden Luxemburg en Liebknecht door leden van deze milities gearresteerd en vermoord.

In de zomer van 2018 begon Hermsen het werk van Luxemburg te bestuderen, in haar huis in de Bourgogne. In diezelfde tijd proefde ze de eerste politieke onrust in het dorp. Die bleek een voorbode te zijn van de gilettes jaunes die nog steeds elke zaterdag in Frankrijk demonstreren tegen de hoge brandstofprijzen, tegen koopkrachtverlies en vooral tegen president Macron.

Het werk van Luxemburg leert Hermsen: een volksopstand begint altijd spontaan en van onderop. Op zo’n opstand hoopte Rosa Luxemburg. Ze reisde heel Europa door en publiceerde vele geschriften, waarin ze onder meer pleitte voor een volksradendemocratie als tegengif tegen het kapitalisme.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog bracht ze als politiek gevangene tweeënhalf jaar in de gevangenis door. Daar bleef ze schrijven. Eén prachtige, lyrische brief aan Sonja Liebknecht, de vrouw van Karl, is in dit boek opgenomen, en die ademt inderdaad hoop en liefde voor mens en natuur. Luxemburg verloor nooit de moed.

Een andere link met het heden vindt Hermsen in Luxemburgs stelling dat het kapitalisme altijd iets van buiten nodig heeft om te groeien. Vroeger waren dat de koloniën, nu bijvoorbeeld internetgegevens van burgers en ook handel in eitjes, baby’s en draagmoeders. Ook de zorg is volgens Hermsen een niet-kapitalistisch gebied dat op de vrije markt is beland.

Arendt is volgens Hermsen net zo actueel. Volgens Arendt begint de teloorgang van de democratie met propaganda of het beperken van vrije meningsuiting. “Het ideale subject voor het totalitaire bewind is niet de overtuigde nazi of communist”, schrijft ze, “maar mensen voor wie het onderscheid tussen feit en fictie niet langer bestaat.’’ De link met fake news in Trumpiaanse tijden is snel gelegd.

Redenen om dit boek niet te lezen

Dat Hermsen het thema hoop verknoopt met haar sympathie voor de gele hesjes is prijzenswaardig én ongemakkelijk. Ze rept wel over hun diversiteit, niet over hun antisemitistische leuzen. Bevat de kritiek van de gele hesjes wel zoveel liefde voor de wereld – Arendts beroemde amor mundi – of toch vooral reële zorgen om het eigen leven?

Hermsen biedt weinig eigen filosofische inzichten. Met concrete voorstellen komt ze wel, bijvoorbeeld als ze pleit voor experimenten met burgerraden om de politieke impasse te doorbreken.

Redenen om dit boek wel te lezen

Het is geweldig dat Hermsen het werk van Arendt en Luxemburg introduceert bij een breed publiek. Ze inspireert tot lezen van deze filosofen en ook tot het hernemen van Arendts begrip van nataliteit, het vermogen “om ons er voor altijd aan te herinneren dat mensen, al zijn ze sterfelijk, niet zijn geboren om te sterven, maar om een nieuw begin te maken.’’

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel