Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe staatsbetutteling ons vrij en gelijk maakt

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Roken op het terras mag (nog) wel. © Hollandse Hoogte / Rink Hof
filosofisch elftal

Een rookverbod in de horeca en een nieuwe donorwet: in hoeverre mag de overheid zich met onze keuzes bemoeien? Filosofen Ingrid Robeyns en Ivana Ivkovic wegen de argumenten.

Een onverwacht rechterlijk verbod op rookruimtes in de horeca deed vorige week de gemoederen hoog oplopen. Is dit geen inmenging in de persoonlijke keuzeruimte van burgers? Ook de donorwet roept deze vraag op, nu de Eerste Kamer besloot dat burgers automatisch donor zijn als ze geen keuze maken in het Donorregister. Is het wel gewenst dat het gedrag van burgers van bovenaf dusdanig beïnvloed wordt?

Lees verder na de advertentie

"We schieten vaak door in het idee dat vrijheid het grootste goed is", zegt Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht. "Andere waarden zoals welzijn zijn ook van groot belang: veel burgers vinden hun gezondheid het belangrijkst. Soms besluit de overheid om vrijheid 'op te offeren' omwille van ons welzijn of omdat het gedrag van mensen schade toebrengt aan anderen in hun omgeving."

Robeyns: "In Nederland is je kinderen laten vaccineren bijvoorbeeld niet verplicht. Op het moment dat de mazelen terugkomen doordat mensen gebruikmaken van hun keuzevrijheid om de prikken niet te halen, vind ik dat de overheid het recht heeft vaccinatieplicht in te stellen. Kinderen die te jong zijn om ingeënt te worden of bepaalde ziektes hebben, breng je anders onnodig in gevaar."

Arm gezin

"Nu het verbieden van rookruimtes in het nieuws is, hoor je kritieken als: 'We moeten toch zelf weten of we roken of niet, dit is overheidsbetutteling'", reageert politiek filosoof Ivana Ivkovic

Keuzevrijheid is een privilege. Op het moment dat je arm bent heb je andere keuzes dan wanneer je rijk bent

Ivana Ivkovic

"Maar dan wordt vergeten dat de overheid allang betuttelt en dat we dat vaak juist goed vinden. Neem de leerplicht. Je zou kunnen zeggen: sommige mensen leren beter in de praktijk, school moet niet verplicht zijn. Maar bij de invoering ervan in 1900 werd gesproken over een sociaal zwakke groep voor wie die keuzevrijheid slechts schijn is." 

Ivkovic: "Als jij geboren werd in een arm gezin, werd niet vanuit jouw bestwil besloten of je naar school ging of niet. Keuzevrijheid is een privilege. Op het moment dat je arm bent heb je andere keuzes dan wanneer je rijk bent, en daarmee geen werkelijke keuzevrijheid. Met de leerplicht wordt onze vrijheid dus ingeperkt, vanwege een emancipatoir doel. Inmenging is vaak minder problematisch dan we denken."

Robeyns: "In plaats van verbieden kun je bij minder prangende zaken ook positief aanmoedigen, bijvoorbeeld door op een trap te zetten hoeveel calorieën je verbrandt met traplopen. Uit onderzoek blijkt dat mensen dan vaker de trap nemen in plaats van de lift." 

"Critici zeggen dan: 'De overheid moet geen gezondheidscoach worden'. Maar wij zijn gewoontedieren die niet altijd verstandige beslissingen maken, dus ik vind het niet erg als mijn omgeving zo wordt ingericht dat ik gestuurd word om gezondere keuzes te maken."

Oostblok

Ivkovic: "Bij kwesties als het verbieden van rookruimtes, omdat de overheid vindt dat mensen gezonder moeten leven, loop je meer tegen grenzen van inmenging aan. De vraag of dit soort zaken te ver gaan is terug te voeren op het beroemde essay 'Two concepts of liberty' van filosoof Isaiah Berlin." 

"Daarin introduceert hij het onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid. Positieve vrijheid is volwaardige autonomie, waarbij je eigen keuzes maakt. Negatieve vrijheid houdt in dat niemand zich bemoeit met jouw zaken. Berlin schreef dit ten tijde van het Oostblok om te waarschuwen dat als de overheid zich te veel bemoeit met de positieve vrijheid van de burger, dit om kan slaan in het tegenovergestelde van vrijheid." 

Ivkovic: "Daarom neemt hij het liberale standpunt in dat we onze negatieve vrijheid moeten beschermen. Ik denk dat deze opvatting momenteel het dominante idee van vrijheid is. De overheid mag daarbij enkel ingrijpen wanneer iemands handelen heel duidelijk schadelijk is." 

Levens redden laat ik zwaarder wegen dan dat je een stap moet zetten als je gebruik wil maken van je zelf­be­schik­kings­recht

Ingrid Robeyns

"Het idee dat je vrijheid hebt op het moment dat niemand zich met je bemoeit, vind ik wat hypocriet: de aanname daarbij is dat iedereen even vrij is in zijn keuzes, zonder rekening te houden met zaken als armoede of maatschappelijke vooroordelen."

Levens redden

Robeyns: "Daarnaast gaan mensen in hun keuzes nu eenmaal vaak mee met de stroom. Uit studies blijkt dat als sparen voor je pensioen vanzelf gaat, veel meer mensen dat doen dan wanneer zij actief moeten aangeven dat zij dat willen. Door de standaardinstelling aan te passen kun je ervoor zorgen dat mensen een betere oude dag hebben." 

"Of dat meer levens gered worden: de donorwet verandert ook de standaardinstelling door te zeggen dat mensen standaard orgaandonor zijn. Ik ben daar voorstander van. Levens redden laat ik zwaarder wegen dan dat je een stap moet zetten als je gebruik wil maken van je zelfbeschikkingsrecht. De keuzemogelijkheden veranderen overigens niet: je kunt nog steeds geen donor zijn als je dat wil."

Ivkovic: "Het gaat bij de donorwet niet alleen om de keuzevrijheid, maar ook om de verhouding die gecreëerd wordt tussen burger en overheid. De republikeinse filosoof Philip Pettit laat zien dat bij vrijheid die gecreëerde verhouding ook van belang is. Ik denk dat burgers die nu als ongelijk ervaren: hun lichaam wordt ondergeschikt gemaakt aan de staat, die daarover mag beslissen na hun dood, tenzij je een formulier invult dat je dat niet wil." 

"Voor dergelijke bezwaren mogen we best wat meer oog hebben. Dat betekent overigens niet dat beperkende wetten problematisch zijn voor onze vrijheid. Integendeel: Pettit schrijft dat wij juist dankzij goede wetten - dus dankzij inmenging - vrij en gelijk zijn. Van nature zijn we dat niet, omdat sommigen nu eenmaal sterker en rijker geboren worden dan anderen. Ik sluit daarbij aan: inmenging geeft ons juist werkelijke vrijheid."

Deel dit artikel

Keuzevrijheid is een privilege. Op het moment dat je arm bent heb je andere keuzes dan wanneer je rijk bent

Ivana Ivkovic

Levens redden laat ik zwaarder wegen dan dat je een stap moet zetten als je gebruik wil maken van je zelf­be­schik­kings­recht

Ingrid Robeyns