Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe het eeuwige licht uitging in Deventer

Religie en Filosofie

Bas Roetman

De Grote Synagoge in Deventer wordt ontruimd. Beth Shoshanna, de joodse gemeenschap die er jaren diensten vierde, huist nu in Raalte. © Herman Engbers

Ruim een maand geleden vertrok de joodse gemeente Beth Shoshanna uit de Grote Synagoge in Deventer. Tot verontwaardiging van velen. Wat is er precies gebeurd in de Golstraat? Een reconstructie.

Op 1 augustus 2018 was het zo ver. Beth Shoshanna, de joodse gemeenschap die er acht jaar lang haar diensten had gevierd, doofde het eeuwige licht in de Grote Synagoge van Deventer. Het gebouw was verkocht aan een ondernemer, die vervolgens de huur opzegde. Een diep bedroefde Tom Fürstenberg, voorzanger van Beth Shoshanna, vroeg zich in deze krant af hoe dit 'anno 2018 in Nederland' kon gebeuren. "Ik zeg altijd: onze voorouders hebben dit ook meegemaakt."

Lees verder na de advertentie

Op sociale media verschijnen honderden verontwaardigde reacties, waarbij de vergelijking met de Holocaust niet wordt geschuwd. In de Volkskrant sprak columnist René Cuperus over een 'commerciële pogrom'. Volgens hem moet de gemeente zich schamen. 'Het heeft een door de Holocaust zwaar gedecimeerde Joodse gemeenschap in de kou laten staan en is nalatig omgesprongen met een bijzonder historisch gebouw, waarvan het een wonder is dat het de nazibezetting wist te overleven.'

© Herman Engbers

Verbaasd

Binnen de joodse gemeenschap in Nederland klinken intussen ook andere geluiden. Lody van de Kamp, rabbijn en columnist van het Nederlands Dagblad, schrijft dat Beth Shoshanna op een onwaardige manier aanspraak maakt op de emoties rond de Tweede Wereldoorlog. "Ik ben verbaasd dat christelijk Nederland nu doet alsof de Tweede Wereldoorlog weer aan de gang is."

Betrokkenen bij het Etty Hillesum Centrum, het naast de synagoge gelegen anti-discriminatie, educatie- en herinneringscentrum dat het gedachtengoed van de beroemde joodse schrijfster in leven houdt, wijzen erop dat Beth Shoshanna niet de enige joodse gemeente is in Deventer. Lex Rutgers en Manja Pach: "In de media werd Beth Shoshanna geportretteerd als dé joodse gemeenschap in Deventer. Maar er zijn ook nog leden van andere joodse gemeenten in Deventer, namelijk de NIG Stedendriehoek en de Liberaal Joodse Gemeente." Bovendien, zegt Pach: "De meeste leden van Beth Shoshanna wonen niet eens in Deventer".

Te duur

Waar begon deze geschiedenis eigenlijk? In 1892 wordt de synagoge aan de Golstraat gebouwd. Na een vreedzame periode van ruim vijftig jaar wordt de joodse gemeenschap tijdens de oorlog zwaar getroffen. Slechts honderd van de ruim vijfhonderd joden uit Deventer overleven de jodenvervolging. NSB'ers sloegen het interieur van de sjoel kapot. Na de oorlog neemt de orthodoxe Nederlands Israëlitische Gemeente (NIG) de synagoge weer in gebruik, maar het gebouw blijkt te duur.

Daarom besluit het NIG Deventer in 1951 om de synagoge te verkopen aan de Christelijk Gereformeerde Kerk (CGK), die vanwege haar groeiende ledenaantal om een gebouw verlegen zit. Elke zondag houden de christelijk-gereformeerden hun vieringen in de synagoge. Die situatie duurt tot 2009, als zij fuseren met twee andere gereformeerde kerken tot de 3GK. De synagoge blijkt dan te klein en moet in de verkoop.

'We zochten een koper die oog had voor het religieuze en historische karakter van het pand'

De nieuw ontstane 3GK-gemeente stelt een verkoopcommissie in die de synagoge van de hand moet doen. Ondertussen mag de pas opgerichte joodse gemeenschap Beth Shoshanna het gebouw huren voor hun diensten. Arjan Jongkind is ouderling bij 3GK en zat destijds in de verkoopcommissie. "We zochten een koper die oog had voor het religieuze en historische karakter van het pand, en die kon waarborgen dat Beth Shoshanna de synagoge mocht blijven gebruiken."

Eén van die mogelijke kopers is de gemeente Deventer. Het naast de synagoge gelegen Etty Hillesum Centrum vraagt de gemeente in 2010 om het gebouw te kopen en het beheer aan hen te geven. Het idee was dat het EHC de synagoge zou gebruiken voor lezingen en concerten, met een theetuin op de parkeerplaats. Bijna was het gelukt. Voor 700.000 euro zou de gemeente het pand kopen. Maar uiteindelijk vindt de gemeente het exploitatieplan niet rendabel genoeg, en blaast ze het af.

© Herman Engbers

In de jaren daarna lukt het de kerk niet om de synagoge - die ze uit winstoogmerk eerst niet zonder de bijgebouwen willen aanbieden - aan een passende partij te verkopen. Welke partijen zijn benaderd of interesse hebben getoond wil 3GK-ouderling Jongkind niet zeggen. Lag het niet aan de prijs, moest die niet gewoon flink omlaag? Jongkind: "We hadden het natuurlijk voor een prikkie kunnen verkopen, maar we wilden een goede, eerlijke prijs, die recht deed aan het gebouw." Welke prijs de kerk in gedachten had? Ook dat wil Jongkind niet zeggen.

Bod

Als na acht jaar de synagoge nog altijd niet is verkocht, besluit de kerk in november 2017 om een openbare verkoop te houden. De synagoge wordt nu toch los van de bijgebouwen aangeboden. Elk bod is geoorloofd, er is geen minimumbedrag bepaald. Jongkind: "We hebben Beth Shoshanna uitgenodigd om een bod te doen, elk bod. We gunden het ze."

Maar het blijft stil, ook vanuit Beth Shoshanna. Er worden nog andere partijen benaderd, maar uiteindelijk is er maar één bieder: ondernemer Ayhan Sahin. In februari 2018 wordt hij de nieuwe eigenaar van de synagoge en de bijgebouwen, voor 650.000 euro.

Sahin, die een foodhall wil beginnen in de synagoge, zegt de huur van Beth Shoshanna op, ze moeten per 1 augustus vertrekken. De gemeente Deventer biedt nog wel een bemiddelingstraject tussen Sahin en de joodse gemeente aan, maar zonder succes. Als laatste redmiddel zet Beth Shoshanna een inzamelingsactie op touw, om het gebouw van Sahin terug te kopen, maar dat wil de ondernemer niet. Dan is er geen ontkomen meer aan: op 1 augustus verlaat Beth Shoshanna de Grote Sjoel, onder grote media-aandacht. De gemeenschap verhuist naar de synagoge in Raalte, twintig kilometer verderop. Een schrale troost is dat de gemeente Sahin geen vergunning geeft om van de synagoge een foodhall te maken.

Voorzanger Tom Fürstenberg zit vol met verwijten. De 3GK is te star geweest in de onderhandelingen, zegt hij: "Iedereen bij de kerk wast hun handen in onschuld. We hadden de sjoel graag los van de bijgebouwen willen kopen, omdat de prijs dan lager was. Maar al die jaren vóór de openbare verkoop weigerden ze dat, zonder er argumenten voor te geven." Arjan Jongkind van de 3GK: "De markt was destijds heel belabberd, dus heb je er meer belang bij om het als geheel te verkopen."

En waarom deed Beth Shoshanna geen bod bij de openbare verkoop, toen de sjoel wel los gekocht kon worden? Fürstenberg: "We probeerden destijds via een andere constructie de synagoge te beschermen. De NV Bergkwartier, een bedrijf dat historische panden in Deventer renoveert en verhuurt, zou de sjoel kopen, met ons als één van de huurders. Het bedrijf vroeg dan wel een huurgarantie van 20.000 euro per jaar, die door de gemeente gegeven zou worden, maar waar de gemeente waarschijnlijk nooit een cent van hadden hoeven te betalen." Fürstenberg legde het voorstel voor aan Burgemeester Andries Heidema, die het in het college zou bespreken. Daar strandt het idee. "Heidema liet weten dat het college niet akkoord ging, maar van wethouder Liesbeth Grijsen hoorde ik dat de burgemeester het nooit heeft besproken. Het heeft niet eens op de agenda gestaan. Dat vind ik een ernstige zaak."

Nalatig

In al die jaren daarvoor is de gemeente ook nalatig geweest, vindt Fürstenberg. "We hebben de gemeente in de acht jaar dat het te koop stond diverse andere constructies geadviseerd waarbij de synagoge voor ons behouden kon blijven. Daar is niets mee gedaan." Oud-burgemeester Heidema wil niet reageren. Wel laat hij weten dat hij vindt dat de gemeente juist heeft gehandeld. Woordvoerder Maarten-Jan Stuurman van de gemeente Deventer legt uit dat de gemeente gedaan heeft wat ze kon, en nu eenmaal geen religieuze gebouwen opkoopt. "Het is een privaatrechtelijke aangelegenheid. In de beeldvorming is dat heel naar, maar dat is wel een feit."

'Als het een moskee was geweest, dan had ik precies hetzelfde gedaan.'

Kritiek in de media richt zich vooral op de gemeente, maar ook ondernemer Sahin krijgt er van langs. GeenStijl noemt Sahin een 'vraatzuchtige horecavetklep' die de joden uit de synagoge zou hebben 'verbannen'. De ondernemer krijgt een hele reeks onaangename e-mails en op YouTube verschijnt een dreigvideo. Sahin verdedigt zich door te zeggen dat hij nu eenmaal 'geen filantroop' is. Geregeld vermelden media zijn Turkse nationaliteit erbij. Sahin: "Ik was plots de Turkse ondernemer geworden. Dat vond ik erg storend. Er is geen beter geïntegreerde Nederlander dan ik." Op Twitter legden anti-islam-activisten een verband met de religie. Maar de ondernemer wil voorkomen dat de verkoop van de synagoge wordt gezien als een conflict tussen moslims en joden. "Als het een moskee was geweest, dan had ik precies hetzelfde gedaan."

© Herman Engbers

Sahin geeft het idee van de foodhall nog niet op. "Op dit moment zijn we aan het kijken of we de beslissing van de gemeente kunnen aanvechten. De argumenten die door de gemeente zijn aangevoerd, namelijk dat het interieur behouden moet blijven, zijn zwak. Kerkbanken en orgel horen toch niet in een synagoge thuis?" Mocht het verbod blijven staan, dan heeft Sahin nog andere plannen achter de hand. Wat die plannen zijn wil hij niet zeggen. "Maar we gaan het pand opknappen, en in ere herstellen."

Lees ook:

De joodse gemeente moet uit Deventer vertrekken

De huur is opgezegd, en bemiddeling tussen de eigenaar en de joodse gemeente heeft niets opgeleverd. 'Diep treurig dat dit anno 2018 gebeurt'

Joodse gemeente Deventer wil via crowdfunding haar synagoge terugkopen.

Wie niet sterk is moet slim zijn. Met die wijsheid probeerde de joodse gemeenschap in Deventer zichzelf te behoeden voor haar eigen ondergang.

Deel dit artikel

'We zochten een koper die oog had voor het religieuze en historische karakter van het pand'

'Als het een moskee was geweest, dan had ik precies hetzelfde gedaan.'