Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe God in Jorwerd kan blijven

Religie en Filosofie

Maaike van Houten

Volgens godsdienstwetenschapster Jacobine Gelderloos kan de kerk het ‘cement’ van het dorp versterken. © Reyer Boxem

Een school is belangrijk om kleine dorpen leefbaar te houden. Een winkel ook. Maar een kerk? Ja, een kerk ook. Daar ontmoeten mensen elkaar.

Het Eindhovens Dagblad vroeg eens aan lezers wat ze essentieel vinden voor een dorp. Een school, zeiden ze. Een dorpshuis. Een winkel, ook belangrijk. En de kerk? Nee, dat maakte hun niet uit. Daar zitten zo weinig mensen, zelf gingen ze ook niet meer, dat kwam in hun hoofd niet op.

Lees verder na de advertentie

En het kerkgebóuw, vindt u dát niet wezenlijk voor een dorp, wilde de krant weten toen de ene na de andere parochie de kerkdeuren sloot. Ook daarover waren de Brabantse lezers het van harte eens. De kerk moest er blijven staan, die mocht niet tegen de vlakte.

Hoe kijkt 'het publiek' tegen de kerk aan?

In een vraaggesprek over het proefschrift waarop ze gisteren promoveerde aan de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen, haalt theoloog Jacobine Gelderloos (32) de enquête van de regionale krant bewust aan. De resultaten geven perfect weer hoe ‘het publiek’ aankijkt tegen de kerk. Het kerkgebouw moet blijven, zeker als het een monument is. Daar is vrijwel iedereen van overtuigd.

Nog vorige week wees het Rijk zes proefgemeenten aan die hulp krijgen bij het opstellen van een kerkenvisie. Daarin gaan ze beschrijven wat er moet gebeuren met de vele leegstaande en nog leegkomende kerken, een proces van kerksluiting dat hard gaat en al decennia gaande is. Op het platteland gaat die ontkerkelijking vaak gepaard met krimp van de bevolking en met vergrijzing.

Dorpskerken moeten de blik naar buiten richten en in de etalage zetten wat ze al doen

Jacobine Gelderloos

Maar veel minder aandacht dan voor de gebouwen, is er voor het effect van die honderden kerksluitingen op de leefbaarheid van het platteland. Als het schooltje moet sluiten of het dorpshuis dichtgaat, wordt de leefbaarheid steevast in het geding gebracht. Maar als een kerk ermee ophoudt, is er hoogstens interesse voor het gebouw. Dat de geloofsgemeenschap verdwijnt, wat zou het?

De betekenis van de kerk voor de leefbaarheid is naar het oordeel van godsdienstwetenschapper Gelderloos ‘een blinde vlek’. Ze wijt dat hiaat deels aan gebrekkige belangstelling bij onderzoekers en beleidsmakers – ‘al dan niet met een kerkelijke achtergrond’ – voor de rol en positie van de kerk. Maar ook in de kerk zelf wordt de link met de kwaliteit van leven in een dorp niet vanzelfsprekend gelegd, zegt ze. Gelovigen trekken zich het lot aan van minderbedeelden, van vluchtelingen. Maar dat de kerk er ook kan zijn voor Groningers met scheuren in hun huis door de aardbevingen, daarvan is niet elke kerkganger overtuigd. Dat ervaart Gelderloos aan den lijve: ze is betrokken bij het Groningse Platform Kerk en Aardbeving.

Plaatje

De Groningse theologe onderzocht voor haar proefschrift twee protestantse gemeenten. De ene, Asten-Someren, in het overwegend katholieke Brabant. De andere is de gemeente Schildwolde-Overschild-Hellum-Noordbroek in ­Groningen, de meest seculiere provincie van het land.

Aan de namen is al af te lezen dat het gaat om kerkelijke gemeenten die in het verleden bij elkaar zijn gevoegd. De Brabantse heeft nog één kerk in gebruik, in Someren. De Groningse gelovigen kerken afwisselend in een van de vier dorpen. In Asten-Someren wonen rond de 10.000 inwoners, de Groningse dorpen tellen 500 tot 1500 inwoners – voor Gelderloos wordt een dorp eerder bepaald door de identiteit en ligging op het platteland dan door het aantal inwoners.

Gelovigen zijn bang dat ze beschuldigd worden van zieltjes winnen. Onterechte schroom.

De kerk is er, constateert ze, voor het aanzicht, het ‘plaatje’ van het dorp. Het gebouw is een plek waar mensen elkaar ontmoeten. Bij de dienst op zondag, maar de kerk wordt ook vaak gebruikt door de plaatselijke muziekvereniging of door de culturele commissie of de dorpsraad. Zeker als er geen dorpshuis is, is het godshuis een goede plek voor evenementen en activiteiten.

De bijdrage van de kerk aan de kwaliteit van het dorpsleven zit hem volgens de theologe zeker ook in de sociale rol. Die is niet beperkt tot de kring van kerkleden. Toen er een jong lid van de fanfare in Asten-Someren omkwam bij een ongeluk, was de dominee aanwezig bij de eerste repetitie na dit drama. Na een verwoestende hagelstorm was er betrokkenheid bij getroffen boeren. Vanuit de kerk in Woltersum ging er een bloemetje naar mensen die geëvacueerd waren omdat een dijk op springen stond – en zo kan Gelderloos wel even doorgaan met voorbeelden van zorgzaamheid die naar haar stellige overtuiging het ‘cement’ van het dorp versterken. Daar komt bij dat kerkgangers bovengemiddeld veel vrijwilligerswerk doen. Goede kans dus, zegt ze, dat zij óók actief zijn in het dorpshuis, of voor de voetbalclub.

Zieltjes winnen

Of buitenkerkelijken op die bemoeienis van de geloofsgemeenschap zitten te wachten? Gelderloos denkt dat er buiten de kerkmuren veel minder huiver is voor zulke betrokkenheid dan daarbinnen wordt gedacht. Ze kwam in haar onderzoek veel ‘kerkelijke verlegenheid’ tegen. Gelovigen zijn bang dat ze ervan worden beschuldigd zieltjes te willen winnen, dat het de onderliggende bedoeling van de uitgestoken hand is om mensen naar de kerk te trekken. Onterechte schroom, zegt Gelderloos: mensen zijn vaak ‘aangenaam verrast als er gewoon aandacht is en interesse’.

Het seculiere en het religieuze leven in dorpen raken bovendien meer met elkaar verweven, zegt ze. Ze haalt de Groningse dichter Jan Boer aan, geen kerkelijk iemand, die al schreef dat kerken gebouwd zijn voor de eeuwigheid, omdat de behoefte aan bezinning altijd blijft. In haar onderzoek voor de Stichting Oude Groninger Kerken merkte ze dat de kerk als heilige plek wordt beschouwd. ‘Liever een boekwinkel dan een disco’, heette het artikel waarin ze beschreef dat dorpelingen voor een leeg godshuis een passende bestemming willen. Kennelijk wil zo’n dorp toch iets overeind houden van een religieuze dimensie, denkt Gelderloos, van ‘het besef van de verbondenheid met voorgaande generaties, van het gaan door de seizoenen’.

Richt de blik naar buiten

De wetenschapster raadt dorpskerken aan de blik naar buiten te richten. Waar zijn ze al zichtbaar aanwezig, waar zijn hun leden mee bezig, wat gebeurt er verder in het dorp, hoe kunnen ze aansluiten bij anderen die zich inzetten voor een dorpsgemeenschap waar mensen naar elkaar omzien?

Dat hoeft niet per se veel werk te zijn, bezweert Gelderloos. Ze wil actieve kerkleden die druk zijn met het overeind houden van hun gemeenschap absoluut niet verder belasten. Het gaat haar erom dat die dorpskerken wat ze al doen ‘in de etalage zetten’. Dat kan die bedreigde kerken juist afleiden van de organisatorische, interne kwesties en nieuw perspectief geven.

En of – naar het boek van Geert Mak – God dan níet uit Jorwerd verdwijnt, maar in dorpen kan blijven? Gelderloos zegt er volmondig ja op, maar erkent tegelijkertijd dat dat een droom is. “Maar wat is daar mis mee? Van dromen moet je het hebben.”

Dorpskerkenbeweging

Tot gisteren was Jacobine Gelderloos wetenschapper, vanaf vandaag gaat ze in de praktijk aan de slag met haar bevindingen. Ze is projectleider van de Dorpskerkenbeweging die de Protestantse Kerk in Nederland opzet. Het moet een platform worden waar dorpskerken zoeken naar nieuwe manieren om zichtbaar te zijn in de dorpsgemeenschap en elkaar kunnen inspireren en motiveren. Er komen verspreid over het land drie dorpskerk-ambassadeurs die kerken in de regio bijstaan. De Dorpskerkenbeweging begint 24 september, met de eerste Dorpskerkendag. Op 24 september verschijnt bij het Boekencentrum de publieksversie van het proefschrift van Jacobine Gelderloos, ‘Sporen van God in het dorp, Nieuwe perspectieven voor kerken op het platteland’.

Jacobine Gelderloos ziet vijf terreinen waar de dorpskerk actief kan zijn

1. De herdenkingscultuur

Begraven is altijd al het domein van de kerk geweest, maar de dorpskerk kan aan betekenis winnen als ze weet aan te sluiten bij de zich ontwikkelende wereld van rouwrituelen. In Schildwolde en Hellum wordt op Oudjaar een dienst gehouden waarin alle overleden dorpsbewoners worden herdacht, ongeacht hun achtergrond. Veel dorpskerken worden betrokken bij de dodenherdenking op 4 mei. En in Baflo ging de kerk open toen daar een politieagent was doodgeschoten.

2. Zorg en welzijn

Mensen met een te smalle beurs en vluchtelingen vallen vanzelfsprekend onder de zorgen van de kerk. Maar de dorpskerk zou die zorg veel breder kunnen definiëren, ook in de richting van welzijn. Ouderen die in een ander dorp naar een verzorgingshuis moeten, hebben misschien behoefte aan een gesprek. Het bloemetje op zondag kan ook naar buitenkerkelijken met persoonlijk leed.

3. Onderwijs

Ook dit vat Gelderloos breed op, breder dan de dominee die op de dorpsschool godsdienstles geeft. De kerk kan aansluiten bij het brede palet van cursussen in de sfeer van persoonlijke ontwikkeling en levenskunst. Ook is het een plek voor gesprekken over ethische ­dilemma’s, en vragen rond het ­levenseinde.

4. Kunst en cultuur

In de Bijbel, rijk aan verhalen en beelden, zitten naar het idee van Gelderloos legio aangrijpingspunten met kunst en cultuur. In Noordbroek hadden de rondleiders van de kerk het jaarthema rampspoed en rijkdom. Een uitgelezen onderwerp voor een kerkdienst die ook interessant kan zijn voor buitenkerkelijken.

5. Oecumene

De twee onderzoeksgemeenten, in Brabant en Noord-Groningen zijn sprekende voorbeelden van ‘kerk zoekt kerk’. De protestantse gemeente Asten-Someren werkt samen met de ook daar krimpende katholieke kerk. En in de Groningse gemeente zijn muren geslecht tussen de synodale en vrijgemaakte kerk, twee loten van dezelfde gereformeerde stam die ook daar vijandig tegenover elkaar stonden.

Lees ook:

Er staan 140 kerken in Súdwest-Fryslân - maar niet lang meer

Wat gaat er gebeuren met de kerken in het Friese landschap? 'Epicentrum' Súdwest-Fryslân wikt en weegt.

Deel dit artikel

Dorpskerken moeten de blik naar buiten richten en in de etalage zetten wat ze al doen

Jacobine Gelderloos

Gelovigen zijn bang dat ze beschuldigd worden van zieltjes winnen. Onterechte schroom.