Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe ga je om met afbeeldingen van de profeet Mohammed?

religie en filosofie

Marije van Beek

De profeet Mohammed. Maker onbekend, circa 1800, India. © Nationaal museum van wereldculturen

Musea en universiteiten worstelen met de vraag hoe ze moeten omgaan met afbeeldingen van de Profeet Mohammed. Religiewetenschapper Pooyan Tamimi Arab trekt een grens.

Hij staat op wandtapijten die je op de markt in Iran kunt vinden. Hij staat op ansichtkaarten, op een bronzen medaillon, op een houten stempel. En er zijn miniatuurschilderingen van de Profeet Mohammed die tot de hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis behoren.

Lees verder na de advertentie

Zowel vroeger als nu, in kunst en kitsch, en dwars door de islamitische wereld heen, is de beeltenis van de Profeet te vinden. Tegelijk ligt het afbeelden van de Profeet gevoelig onder moslims. Velen zien het als heiligschennis, en houden zich aan wat het ‘beeldverbod’ heet. 

Die gevoeligheid roept vragen op voor universiteiten en musea, zegt religiewetenschapper Pooyan Tamimi Arab. Hij doceert nu aan de universiteit van Utrecht, en werkte tot voor kort bij het Nationaal Museum van Wereldculturen, dat een aantal afbeeldingen van de Profeet bezit.

De vertoning van die afbeeldingen zou vragen oproepen op over de fysieke veiligheid van het object

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

De laatste jaren, zegt Tamimi Arab, is het ingewikkelder geworden die vragen over het beeldverbod te beantwoorden. “Dat heeft te maken met de reacties op de Deense spotprenten en met de aanslag op het satirisch weekblad Charlie Hebdo, maar ook met het iconoclasme van IS. Denk aan het museum in Mosul waar ze werelderfgoed vernietigden, omdat het volgens hen ‘afgoderij’ zou zijn, en denk aan al de soefiheiligdommen die ze hebben vernietigd.”

Volgende week geeft Tamimi Arab een lezing over de kwestie. En gezien de noodzaak om daarbij afbeeldingen te laten zien, is het geven van die lezing op zich al een beetje spannend, zegt Tamimi Arab. “Net zoals het tentoonstellen ervan voor musea dat is. De vertoning van die afbeeldingen zou vragen oproepen op over de fysieke veiligheid van zowel het object als het personeel en de bezoekers.”

Het maakt ook interviews geven iets spannender dan gewoonlijk. Tamimi Arab spreekt met enige voorzichtigheid - een misverstand is snel gewekt. Wil je bijvoorbeeld weten wat de heilige schriften hierover zeggen? Dan moet je niet bij hem zijn, zegt hij. “Dat luistert zo nauw, daar moet je echt een specialist voor hebben, die zowel de historische lijnen als de theologische finesses weet.”

In een koffietentje nabij zijn werkkamer op de universiteit zet de academicus zijn tanden in een broodje salami. “Ik ben dus geen moslim, als je dat soms dacht.”

Sinds wanneer beelden moslims de Profeet eigenlijk af?

“Pas na de grote veroveringen van de Mongolen in de islamitische wereld, in de dertiende eeuw. Niet dat moskeeën er meteen mee vol hingen, maar: afbeeldingen kwamen voor tijdens die periode. Eerst werd de Profeet gewoon met zijn gezicht afgebeeld, als historische figuur. 

"Pas in de zestiende eeuw wordt hij voor het eerst gesluierd weergegeven, tijdens de Miraj, de mystieke nachtelijke hemelreis van de profeet. Daarnaast kun je hem vaak herkennen aan een vlammenaureool om het hoofd, dat diende om zijn heiligheid aan te geven.

Soms gaan moslims heel mooi en creatief met het beeldverbod om

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

“Tegenwoordig wordt hij ook wel weergegeven als puur licht. In Iran is een blockbuster gemaakt over zijn leven: op de filmposter staat een enorme lichtstraal, die hem als het ware representeert. In sommige gevallen speelt het beeldverbod echt helemaal geen rol, bijvoorbeeld op een begraafplaats in Iran. Op een graf van een jonge martelaar hing een afbeelding van de Profeet op jeugdige leeftijd. Bezoekers van die graven kusten vergelijkbare kaarten. Dat specifieke beeld van een jonge Profeet is overigens gebaseerd op een ansichtkaart van een Tunesische jongen, gemaakt door de Europese fotografen Lehnert & Landrock.

“Soms gaan moslims heel mooi en creatief met het beeldverbod om. Mijn favoriete afbeelding van de Profeet is er één waarin hij volledig is afgebeeld in Koranteksten. Juist om die elegante manier waarop de Profeet tegelijk wel en niet is afgebeeld.”

Hoe moeten universiteiten en musea omgaan met het ‘beeldverbod’?

“Wat echt te ver gaat, is dat een instelling afbeeldingen verwijdert. Zoals het Victoria & Albert museum in Londen, dat na de aanval op Charlie Hebdo in 2015 een poster met de beeltenis van de Profeet uit de digitale database haalde. Verbergen in publicaties kan ook echt niet. 

"Dat gebeurde onlangs in Turkije toen Christiane Gruber, dé wetenschapper die gespecialiseerd is in dit onderwerp, een proefdruk van haar boek ontving. De uitgever zette op de omslag een letter net over het gezicht van de Profeet, zonder het haar te zeggen.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

De profeet Mohammed. Mostafa Tutunchiyan, circa 1950, Iran. © Nationaal museum van wereldculturen

En vindt u dat ze afbeeldingen van de Profeet moeten vertonen?

“Ik vind van wel. Wil je recht doen aan de historische werkelijkheid, dan kun je niet iedereen tevreden houden. Zelfs als je ze niet tentoonstelt, staan ze nog wel in boeken en liggen ze in depots en archieven. 

"Maar goed, stel je ze tentoon, dan is vervolgens de vraag: hoe? Waar, wanneer en op welke manier laat je ze zien? Het maakt nog wel uit of je een aantal historische prenten ophangt in een museumzaal, of dat je ter aankondiging van zo’n tentoonstelling posters door heel Utrecht verspreidt met daarop het gezicht van de Profeet.

Wat kreeg ik als eerste te zien? Een foto van dat heiligdom, waar IS met een bulldozer overheen ging

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

“De context waarin je een afbeelding plaatst doet ertoe. Gaat een tentoonstelling uitsluitend over de Profeet? Dat is nog nooit gedaan. Zoiets zou al snel oppervlakkig spektakel worden, denk ik. Het moet ook bij de missie van de instelling passen. In het geval van het Museum van Wereldculturen: inclusief zijn en diversiteit promoten.

“Gaat een tentoonstelling over de geschiedenis van de islam, dan is het een ander verhaal. In Australië bereidt men zo’n expositie nu voor, in 2019 zal die opengaan. Daarin kun je afbeeldingen van de Profeet vertonen. Misschien kun je ze enigszins afschermen, zodat bezoekers die er aanstoot aan nemen, er niet per ongeluk mee geconfronteerd worden. 

"In zo’n tentoonstelling zouden ook historische spotprenten passen - het Rijksmuseum heeft bijvoorbeeld een zestiende-eeuwse spotprent van de Profeet in haar bezit, De‘Boom des ketters’ heet die - met aan de ene loot de paus, aan de andere loot Mohammed.”

Vorig jaar, toen Tamimi Arab nog als assistent conservator werkte, zocht hij meer informatie over een honderd jaar oude afbeelding van een Irakees mausoleum van de soefiheilige Rifai. Hij tikte de zoekwoorden in op Google. “Wat kreeg ik als eerste te zien? Een foto van dat heiligdom, waar IS met een bulldozer overheen ging. Ja. En dat maakt dat ik die historische afbeelding nu anders bekijk. De vernietiging geeft er een nieuwe betekenis aan. Ik zie nu een object dat verwijst naar een mausoleum dat moedwillig is vernietigd.”

Krijgen beelden meer waarde doordat IS ze probeert te vernietigen?

“Ja. Voor mij wel. Want het plaatst je bij deze tijd, waarin anderen de perioden waarin de afbeeldingen zijn gemaakt, proberen uit te wissen. Zij willen terug naar de eerste bronnen, naar het begin van de islam. En de religie ontdoen van tradities die later zijn ontstaan.

Bij de soefiheilige Rifai speelt de Profeet ook een rol: hij zou zoveel van deze heilige gehouden hebben dat hij vanuit het graf een hand naar hem uitstak. Ik weet 100 procent zeker dat zulke mythes en verhalen bij IS en hun aanhangers op zwaar verzet stuiten. Bij de Taliban was het al net zo, die haalden in 2001 de grote Boeddhabeelden in de Bamiyan-vallei neer.

Na de aanslagen op de Twin Towers werd islamitische kunst in het algemeen plots veel belangrijker

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

“Niet alleen de afbeeldingen van de Profeet stijgen in waarde als reactie op dat iconoclasme. Na de aanslagen op de Twin Towers van 11 september werd islamitische kunst in het algemeen plots veel belangrijker. Sindsdien heeft het Louvre in Parijs een nieuwe vleugel geopend, het MET in New York idem dito. In het verleden waren er heus ook tentoonstellingen, maar de vleugel die in 2011 in New York opende? Dat is van een andere orde - geen achterafkamertje, maar qua prominentie vergelijkbaar met de vleugel waar Griekse standbeelden staan.”

Hoe verklaart u die reactie?

“We, als in politici, musea, journalisten et cetera, vinden een diverse beeldcultuur kennelijk belangrijk. Maar dat is niet het enige. We verwachten ook iets van die beelden. Wat dat precies is, dat onderzoek ik nog. Het lijkt alsof we, naast dat we er een gevaar in zien, ook denken dat die beelden een genezende werking kunnen hebben. 

"Op de een of andere manier zouden die beelden, puur door ze tentoon te stellen, en als onderdeel van een ‘kosmopolitische islam’, iets aan onze maatschappij moeten verbeteren. Niet alleen voor moslims, maar ook en vooral voor niet-moslims.”

De lezing ‘Afbeeldingen van de profeet Mohammed’ vindt plaats op woensdag 26 april om 20.00 uur, op Drift 25 te Utrecht. Klik hier voor meer informatie.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
De vertoning van die afbeeldingen zou vragen oproepen op over de fysieke veiligheid van het object

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

Soms gaan moslims heel mooi en creatief met het beeldverbod om

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

Wat kreeg ik als eerste te zien? Een foto van dat heiligdom, waar IS met een bulldozer overheen ging

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

Na de aanslagen op de Twin Towers werd islamitische kunst in het algemeen plots veel belangrijker

Pooyan Tamimi Arab, religiewetenschapper

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.