Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de zwemtocht van Maarten van der Weijden bijna een religieuze missie werd

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Zwemmer Maarten van der Weijden wordt gehuldigd in Leeuwarden, ook al slaagde zijn poging om de Elfstedentocht te zwemmen niet. © ANP
filosofisch elftal

Was het opoffering, de zwemtocht van Maarten van der Weijden, en sprak het ons daarom zo aan? Of was er iets anders aan de hand, vraagt het Filosofisch Elftal zich af.

Nederland volgde de Elfstedenzwemtocht van olympisch kampioen Maarten van der Weijden deze week op de voet. De oevers waren afgeladen met toeschouwers, de kranten stonden vol over zijn tocht.

Lees verder na de advertentie

Er werden vergelijkingen met de kruistocht gemaakt. Zoals Jezus het lijden van de mensen op zich nam, zo zou Van der Weijden zichzelf kapot zwemmen om het lijden aan kanker te bestrijden. Hij zou ons leren wat het betekent om werkelijk iets voor anderen te doen. "Maarten van der Weijden doet een beroep op onze verbeelding om te leren begrijpen wat opoffering is", schreef columnist Abdelkader Benali dinsdag in Trouw. Liet Van der Weijden inderdaad zien wat opoffering behelst?

Religieuze missie

"De Elfstedenzwemtocht was geen opoffering, maar wel een lijdensverhaal", zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic. "Het zou opoffering zijn wanneer Van der Weijden zichzelf voor anderen of voor een goede zaak wegcijferde. Nu heeft hij wel gezwommen voor mensen met kanker, maar dat lijkt me niet de belangrijkste reden voor zijn tocht. Van der Weijden zei dat hij zich als overlever van kanker schuldig voelt tegenover de mensen die nog aan de ziekte lijden. Zijn tocht lijkt daarmee een vorm van loutering te zijn. Het was een poging om deze schuld van zich af te wassen. Ook zei Van der Weijden dat hij bezeten was en daarom de tocht moést maken. Hij aanvaardde daarmee zijn louteringsweg, waarmee het bijna een religieuze missie werd."

Van der Weijdens tocht lijkt een vorm van loutering te zijn

Filosoof Ivana Ivkovic

"Van der Weijden gaf veel, maar hij gaf niets op", reageert schrijver en filosoof Désanne van Brederode. "Zijn tocht was indrukwekkend, maar inderdaad geen opoffering. Je offert enkel iets op als je ten behoeve van anderen iets doet wat je eigenlijk niet wilt of wat jou werkelijk iets kost. Daarbij weet je niet wat je ervoor terugkrijgt en is het einde niet in zicht. In dit geval waren die twee zaken juist heel helder. Door te zwemmen richting Dokkum werd geld opgehaald. Mensen gebruiken het woord 'opoffering' te gemakkelijk, vind ik. Denk aan ouders die zeggen dat ze voor kinderen hebben gekozen, maar het wel een opoffering vinden. Dat is het helemaal niet! Ze hebben er direct iets voor teruggekregen: een kind."

Van der Weijden gaf veel, maar hij gaf niets op

Filosoof Désanne van Brederode

Schrijver en filosoof Désanne van Brederode, speler in het Filosofisch Elftal. © Martijn Gijsbertsen

Ivkovic: "Maar kan een offer wel werkelijk onbaatzuchtig zijn? Het brengen van een offer bekijk ik vanuit de filosofie van Nietzsche. Hij schrijft dat de moraal van jezelf ondergeschikt maken aan belangen van anderen hem heel verdacht voorkomt. Er is te veel zoete verleiding in woorden als 'ik doe het niet voor mezelf'. Nietzsche vermoedt dat achter die zelfontkenning toch zelfbevestiging schuilgaat. Je doet alsof je jezelf aan de kant zet, maar daardoor krijg jij als individu iets terug."

Van Brederode: "Mensen kunnen wel degelijk echt iets opgeven. Denk aan kinderen die dag in dag uit de mantelzorg voor een ouder op zich nemen. Daar mogen ze heus ook iets moois aan overhouden. Bijvoorbeeld het inzicht wat onvoorwaardelijke liefde is. In Nederland bestaat de onterechte neiging om te zeggen: dan is het geen werkelijke opoffering. Dat valt te wijten aan onze calvinistische traditie."

Overwinnen

Ivkovic: "Een offer brengen is altijd dubbel, omdat er ook een beloning aan verbonden is. Iemand ziet immers in dat dit het goede is om te doen. Op het moment dat de beloning groter is dan de winst, wordt het offer tenietgedaan."

Van Brederode: "Het is volgens mij vooral belangrijk om de mooie kanten van opoffering niet te gebruiken als stimulans om het offer te brengen. Ik zet altijd vraagtekens bij de beweegredenen van mensen die tijdelijk helpen in Afrikaanse weeshuizen, en meteen roepen hoeveel je daarvoor terugkrijgt. Wat overigens ook belangrijk is in dit soort contexten, is het creëren van bewustzijn. Dat deed Van der Weijden absoluut voor mensen met kanker. Net zoals wijlen filosoof René Gude deed toen hij kanker kreeg. 

"Gude benadrukte destijds dat we moeten oppassen met het woord 'overwinnen' in deze context. Mensen die de ziekte hebben overleefd, worden vaak neergezet als 'overwinnaars' - zo ook Van der Weijden. Maar dat impliceert dat kanker een soort wedstrijd is. Alsof er een tegenstander in jouw lichaam zit, die te verslaan valt als jij alles op alles zet. Dat suggereert dat mensen die eraan overlijden verliezers zijn, wat ontzettend meedogenloos is."

Politiek filosoof Ivana Ivkovic, speler in het Filosofisch Elftal. © Sas Schilten Photography

Ivkovic: "Absoluut. In de Verenigde Staten is het verhaal van de overwinnaar nog veel sterker aanwezig dan in Nederland. In de VS worden bovenmenselijke prestaties gewaardeerd. Nederland houdt juist van menselijke helden. Voor ons geen Lance Armstrong die na zijn kanker zeven keer de Tour de France won, alhoewel niet altijd terecht, maar een Maarten van der Weijden die uiteindelijk tegen een lichamelijke grens aanloopt.

"Zijn zwemtocht was denk ik zo fascinerend omdat het ons een manier geeft om met lijden om te gaan, wat heel lastig is. Er zijn twee manieren voor. We kunnen kijken naar het lijden om er betekenis aan te ontlenen. Dan zou hier het verhaal zijn: de man die kanker heeft overleefd en de ziekte nu probeert te bestrijden. Of het lijden krijgt een plaats door in te zien hoe zinloos het is. Dat is denk ik hier het geval. Zijn voormalige lijden aan kanker, het huidige lijden van andere patiënten, het lijden van de man in het water die niet meer kan - door in te zien hoe zinloos en futiel het allemaal is kunnen wij ons met hem verbinden. Het gaat dan niet zozeer om een verhaal dat betekenis geeft aan Van der Weijdens lijden. Het gaat om een verhaal waarbij je doorvoeld kunt zuchten om de betekenisloosheid van het lijden."

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier meer afleveringen.

Lees ook:

Na 163 kilometer was het lichaam van zwemmer Van der Weijden op

Die handen. Spierwit, gerimpeld, helemaal vervormd. Het lijken geen mensenhanden meer, de handen van Maarten van der Weijden. 

Toeschouwers in Dokkum: ‘Wat Maarten heeft gedaan, is niet menselijk’

Overal zwol de Maartenmania aan tot Elfstedentochtproporties. Zo ook in Dokkum, de eerste stad waar de zwemheld niet meer langskwam.

Deel dit artikel

Van der Weijdens tocht lijkt een vorm van loutering te zijn

Filosoof Ivana Ivkovic

Van der Weijden gaf veel, maar hij gaf niets op

Filosoof Désanne van Brederode