Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de lachende paus een gewone dood stierf

Religie en Filosofie

Stijn Fens

De 'lachende paus' Johannes Paulus I bij zijn eerste zegening op het Sint Pietersplein in augustus 1978. © Getty Images

Zijn plotselinge dood zorgde voor de meest wilde complottheorieën, maar volgens een Italiaans boek stierf de lachende paus Johannes Paulus I 'gewoon' aan een hartinfarct. Ondertussen komt zijn zaligverklaring dichterbij.

In de vroege ochtend van 29 september 1978 ziet een van de zusters die voor paus Johannes Paulus I zorgen, dat hij de kop koffie die ze altijd voor hem klaarzet, niet heeft aangeraakt. Ongerust gaat zuster Vicenza zijn slaapkamer in en treft de paus dood aan in bed. In zijn handen heeft hij vertrouwelijke documenten. Johannes Paulus I is dan 33 dagen paus.

Lees verder na de advertentie

Het Vaticaan maakt al snel bekend dat de paus is overleden aan een hartinfarct. Autopsie is er overigens niet verricht. Ook wordt, in strijd met de werkelijke gang van zaken, vermeld dat de paus een stichtelijk boek aan het lezen was toen hij stierf en dat hij werd gevonden door zijn (mannelijke) privésecretaris. Vrouwen horen immers niet in de pauselijke slaapkamer. De verklaringen van het Vaticaan voorkomen niet dat de dood van Johannes Paulus I aanleiding geeft tot de meest wilde speculaties. Misschien juist wel omdat het Vaticaan zelf verkeerde informatie gaf. Een reeks aan theorieën doet de ronde. Volgens een daarvan zou hij zelfs vermoord zijn, met gif nog wel. Overtuigende bewijzen ontbreken.

De dood van Johannes Paulus I is een van die typische Italiaanse nieuwsverhalen die af en toe weer opduiken, maar waar nooit het laatste woord over gezegd lijkt te zijn.

Deze week probeert een nieuw boek een einde te maken aan alle complottheorieën rond zijn dood. De Italiaanse journaliste Stefania Falasca is betrokken bij het zaligverklaringsproces van de paus en had toegang tot documenten die tot nu toe geheim waren. In 'Paus Luciani. Kroniek van een overlijden' schrijft ze over het overlijden van Johannes Paulus I. Dat kardinaal-staatsecretaris Pietro Parolin, de tweede man van het Vaticaan, het voorwoord van haar boek schreef, maakt er een soort beëdigde verklaring van. Hij beveelt het boek, dat nog niet in Nederland verkrijgbaar is, van harte aan.

Belangrijkste nieuwe feit uit het boek: Johannes Paulus I had de avond voor zijn overlijden al ernstige hartproblemen. Volgens Falasca het bewijs dat hij een natuurlijke dood is gestorven.

Een verlegen lachende man, die in eenvoudige woorden vertelde hoe hij tot bisschop van Rome was gekozen

De opgebaarde paus, geflankeerd door de Zwitserse Garde in september 1978. © Bettmann Archive

Lachende paus

Johannes Paulus I was een van de kortst regerende pausen uit de kerkgeschiedenis (ter relativering: negen andere pausen hadden een nog korter pontificaat). Albino Luciani (1912) was bisschop van Vittorio Veneto en werd later patriarch van Venetië en ook kardinaal. Op 26 augustus 1978 werd hij na een kort conclaaf tot paus gekozen. Hij nam een dubbele naam aan, Johannes Paulus, uniek in de pausgeschiedenis. Johannes verwees naar paus Johannes XXIII, die hem tot bisschop wijdde, en Paulus naar paus Paulus VI, die hem tot kardinaal verhief. In een toespraakje vlak na zijn uitverkiezing stal Johannes Paulus I de harten van de gelovigen. Een verlegen lachende man, die in eenvoudige woorden vertelde hoe hij tot bisschop van Rome was gekozen. Het bezorgde hem de bijnaam 'de lachende paus'.

Een plotselinge dood van een paus is altijd goed voor de legendevorming. Zo is Johannes Paulus I de geschiedenis ingegaan als een min of meer revolutionaire paus. Inderdaad: hij schoof veel van de pauselijke pompa terzijde, liet zich niet kronen − voor hem geen tiara − maar koos voor een eenvoudige inauguratie. Hij liet de pluralis majestatis, het majesteitelijke meervoud, vallen en hield het bij een simpel 'ik'. Ook de draagstoel (sedia gestatoria) waarin pausen zich hoog boven de massa plachten voort te bewegen, werd door hem resoluut naar de zolder verwezen.

Maar als het om zijn beleid gaat is het gissen. Daarvoor waren die 33 dagen nou net te kort. Zo gaat het verhaal dat hij van plan zou zijn geweest het verbod op anticonceptie, zoals geformuleerd in de encycliek 'Humanae vitae', te heroverwegen. Ook hier ontbreekt het bewijs, maar alleen het gerucht al heeft bijgedragen aan het beeld dat met de dood van Johannes Paulus I de katholieken zoiets als een progressieve, Romeinse lente zijn misgelopen.

Falasca had inzage in een vertrouwelijk document dat werd opgesteld door de pauselijke lijfarts Renato Buzzonetti

Wat meer waarschijnlijk lijkt is dat Johannes Paulus I iets wilde doen aan de wantoestanden binnen het Instituut voor Religieuze Werken, beter bekend als de Vaticaanse bank. Die was in die jaren zo'n beetje de best functionerende witwasfabriek van Europa. En laten de meeste complottheorieën rond de dood van deze paus nu juist hier beginnen. Zo schrijft de Britse journalist David Yallop in een boek dat in het Nederlands de veelzeggende titel 'Gods wil of mafia?' kreeg, dat Johannes Paulus I uit de weg zou zijn geruimd door een gelegenheidscoalitie van hooggeplaatste geestelijken, louche zakenlieden en de maffia. Zo wilden ze voorkomen dat de lachende paus de Vaticaanse bank zou hervormen waardoor hun belangen zouden worden geschaad. Overtuigend bewijs ontbrak ook hier en het boek van Yallop werd later vakkundig onderuit gehaald door een andere Brit, John Cornwell. Hij kreeg van het Vaticaan toestemming om met alle betrokkenen te praten en kwam met een heel ander verhaal: Johannes Paulus I had gezondheidsproblemen en stierf volgens hem door verwaarlozing en overbelasting.

En nu is er het boek van Falasca. Ze ontdekte nieuwe documenten en sprak ook met nieuwe, tot nu toe onbekende ooggetuigen. Onder hen zuster Margherita Marin, die op die bewuste ochtend met zuster Vicenza de pauselijke slaapkamer inliep en met haar Johannes Paulus I dood aantrof. "Ik raakte zijn handen aan, ze waren koud. Verder vielen mij de donkere vingernagels op."

Lijfarts

Falasca had inzage in een vertrouwelijk document dat werd opgesteld door de pauselijke lijfarts Renato Buzzonetti, vlak na de dood van de paus. Hierin staat dat Johannes Paulus I op 28 september, vlak voor het avondeten en nog geen tien uur voordat hij dood gevonden werd, last had van felle pijn in het bovenste gedeelte rond zijn borstbeen. Hij wuifde de klachten weg en wilde niet dat zijn lijfarts werd gebeld. De volgende ochtend stond Buzzonetti wel aan zijn bed, maar toen was Johannes Paulus I al een aantal uren dood.

Het boek van Stefania Falasca kwam deze week in Italië uit en de timing mag opmerkelijk worden genoemd. Op de dag van verschijnen erkende de Congregatie voor de Heiligverklaringen de heroïsche deugden van Johannes Paulus I, een belangrijke stap op weg naar zijn zaligverklaring. Gisteren schaarde de huidige paus Franciscus zich achter die stap. De heiligverklaring lonkt.

Wat daarbij helpt is dat Franciscus gecharmeerd lijkt van Johannes Paulus I. Misschien voelt hij wel iets van de verwantschap die anderen hen toedichten (de eenvoud, de liefde voor de armen). In zijn interviewboek 'De Naam van God is barmhartigheid' citeert de Argentijnse paus al zijn directe voorgangers, maar Johannes Paulus I het meest.

Over die 33 dagen van Johannes Paulus I is Italië nog lang niet uitgepraat. De bekende Italiaanse onderzoeksjournalist Gianluigi Nuzzi kwam deze week ook met een nieuw boek, weer vol met Vaticaanse schandalen. En inderdaad: ook de dood van Johannes Paulus I komt uitgebreid aan de orde.

Zalige en heilige pausen

Paus Johannes Paulus I is hard op weg naar zijn zaligverklaring. In de rooms-katholieke kerk kunnen overleden gelovigen zalig worden verklaard. Daarvoor moeten zij de christelijke deugden op heroïsche wijze hebben voorgeleefd of als martelaar voor het geloof zijn gestorven. Ook moet op hun voorspraak een medisch onverklaarbaar wonder zijn gebeurd. Die voorwaarde geldt niet voor martelaren.

Zaligen mogen vereerd worden in het gebied waar ze hebben gewoond of gewerkt en in het geval van religieuzen, binnen de congregatie of orde waar ze deel van uit maakten. Een zaligverklaring is de eerste stap op weg naar een heiligverklaring. Ook daar is weer een wonder voor nodig. Heiligen mogen in de hele wereldkerk worden vereerd.

Lang niet alle pausen zijn zalig, laat staan heilig. Maar als je kijkt naar de twintigste eeuw is het aantal pausen dat zalig of heilig is verklaard opvallend hoog.

Zo werd paus Pius X (1903-1914) in 1954 heilig verklaard en werden paus Johannes XXIII (1958-1963) en paus Johannes Paulus II (1978-2005) in 2014 tijdens een en dezelfde plechtigheid door paus Franciscus bijgeschreven in de canon van de heiligen.

Later dat jaar verklaarde dezelfde Franciscus Paus Paulus VI (1963-1978) zalig. Van de omstreden oorlogspaus Pius XII (1939-1958) is het zaligverklaringsproces vrijwel afgerond. Ook van hem zijn heroïsche deugden erkend en hij mag eerbiedwaardig genoemd worden. Paus Benedictus XVI bepaalde dat het beter was te wachten met het vervolg van het zaligverklaringsproces om zo de verhoudingen met de Joodse wereld niet te beschadigen.

Op de terugweg naar Rome vanuit het Heilig Land in mei 2014 zei paus Franciscus tijdens een persconferentie in het vliegtuig dat de zaak van Pius XII vastzat omdat er nog geen wonder aan zijn tussenkomst kon worden toegeschreven.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Een verlegen lachende man, die in eenvoudige woorden vertelde hoe hij tot bisschop van Rome was gekozen

Falasca had inzage in een vertrouwelijk document dat werd opgesteld door de pauselijke lijfarts Renato Buzzonetti