Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het kunstwerk kijkt en denkt altijd terug

Religie en Filosofie

Merel Kamp

The Incomplete Truth van Damien Hirst © Photo News
Recensie

De auteur

Lees verder na de advertentie

Thijs Lijster (1981) is universitair docent kunst en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Van zijn hand verschenen recent de volgende  boeken:  ‘De nieuwe Duitse Filosofie’ (2014), ‘De grote vlucht inwaarts; essays over cultuur in een onoverzichtelijke wereld’ (2016), dat werd genomineerd voor de Socrates Wisselbeker, ‘De kunst van kritiek; Adorno in context’ (2015) en ‘Benjamin and Adorno; on art and art criticism’ (2017). Stukken van Lijster verschijnen regelmatig in kranten en tijdschriften als Filosofie Magazine, Metropolis M en de Groene Amsterdammer.

Het boek

De hier gebundelde essays zijn bijna allemaal eerder verschenen, vertelt Lijster in zijn voorwoord. Hij bracht ze onder in drie delen getiteld ‘Kijken’, ‘proeven’ en ‘denken’. Het eerste deel bevat hoofdzakelijk essays over (beeldende) kunst, het tweede over de kunst- en cultuurkritiek en het derde over filosofie. De essays kunnen los van elkaar gelezen worden. “De rode draad [...] zit hem precies in een houding ten opzichte van kunst, kritiek en filosofie”, schrijft Lijster, “een denken-door-kunst”.

De rode draad

Binnen Lijsters opvatting van kunstfilosofie als een denken-door-kunst, geldt het kunstwerk als een vorm van denken, een ‘ding-dat-denkt’. Het kunstwerk is geen passief object waarover wij onze, onafhankelijk van het werk gevormde gedachten uitspreken. Lijster wil van een denken over kunst naar een denken door kunst. Het kunstwerk beantwoordt onze blik, stelt hij met Benjamin. Het kijkt terug. 

Maar behalve van terugkijken, is er dus ook sprake van een terugdenken, denkt Lijster. Omdat het kunstwerk lijdt aan een ‘gebrekkige vanzelfsprekendheid’ –termen geleend van kunstfilosoof Georg Bertram– stelt het ons altijd vragen, zowel over zichzelf (ben ik kunst?) als over zijn beschouwers en hun wereld. En met die vragen lokt het kunstwerk altijd denkwerk uit. Sterker: Het kunstwerk ís denkwerk. 

Dat heeft gevolgen voor hoe je naar kunst kijkt, hoe je over kunst schrijft en hoe je (over kunst) denkt, meent Lijster. In deze reeks zeer veelzijdige en goed geschreven essays, laat hij de lezer zien hoe hij dat doet, samen met kunst denken. Werk van designer Maarten Baas, beeldend kunstenaar Damien Hirst, audiovisueel kunstenaar Marijke van Warmerdam en fotografen Andres Serrano en Cindy Sherman passeert de revue, zoals ook de essays van Montaigne, de horror-fictie van H.P. Lovecraft en het werk van Walter Benjamin. Dit werk denkt met ons over thema’s als identiteit, het antropoceen, de (ervaring van) tijd en blasfemie.

Opvallende passage

Lijsters liefde voor Walter Benjamin is aanstekelijk - net als zijn aversie tegen Alain de Botton. Het essay over Benjamins ‘Denkbeelden’ is met veel liefde en humor geschreven. Volgens Lijster laat het zien “wat voor idiosyncratisch denker Walter Benjamin eigenlijk was. Bij iemand als, pak ’m beet, Hegel zou men niet zo gauw reflecties aantreffen en over het lezen van misdaadromans in de trein. (Hegel las liever de krant). Bij Kant zoekt men tevergeefs naar beschouwingen over steden [...] of over het eten van verse vijgen, Falerner wijn met stokvis, of borsjtsj. Kant ging immers niet op vakantie, en wat zijn lievelingseten was weet niemand, maar ik vermoed zuurkool. Bij Heidegger zou men zeker geen fragment aantreffen met de titel ‘De paashaas ontmaskerd. Ofwel: kleine leer van het verstoppen’. Het enige wat bij Heidegger verstopt is, is het Zijn. Wat ik zeggen wil: Benjamin behoort tot die unieke categorie filosofen die hun neus niet ophalen voor het alledaagse.”

Reden om dit boek te lezen

Lijster heeft zijn onderwerpen lief en analyseert en verbindt beeld, tekst concept en object even kritisch als welwillend. Zijn essays zijn toegankelijk, zonder aan inhoud te verliezen.

(Geen) reden om het boek niet te lezen

Het tweede deel, over kunstkritiek, is voor veel lezers wellicht wat ‘meta’; schrijven over schrijven over kunst. Desalniettemin is ook dat deel bijzonder lezenswaardig.

Thijs Lijster
Uitgeverij De Bezige Bij; 256 blz.
(vijf van de vijf sterren)

Boekrecensies:

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel