Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het filosofisch elftal: Zal de mensheid vergaan?

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Overstromingen zoals hier bij het Chinese Sichuan komen steeds vaker voor. © AFP
Filosofisch Elftal

De aarde warmt op, de biodiversiteit neemt af, de zeespiegel stijgt. Wat betekent dit voor onze houding ten opzichte van de aarde? 'Vanwaar het idee dat veranderingen ook slecht zijn.'

De broeikasgassen in Nederland zijn vorig jaar weer gestegen, meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek begin deze week. Dat viel te verwachten. Sinds 1990 is er veel winst geboekt bij schoner produceren, maar die ontwikkeling staat al een tijdje min of meer stil. Het broeikaseffect is typerend voor het zogeheten antropoceen, waarmee het tijdperk bedoeld wordt waarin de mens de belangrijkste kracht is die de aarde beïnvloedt. De aarde warmt op, biodiversiteit neemt af, de zeespiegel stijgt.

Lees verder na de advertentie

Catastrofaal, volgens veel filosofen. Zo omschrijft filosoof Michel Serres de mens als geologische kracht. Peter Sloterdijk roept op tot een nieuwe ethiek, die het leven op aarde moet redden. En de Franse denker Bernard Stiegler schrijft over de relatie tussen mens en wereld die hierdoor fundamenteel verandert. Is dat terecht? Wat betekent het antropoceen voor de mens?

Paul van Tongeren, emeritus hoogleraar filosofie in Nijmegen en Leuven, vindt dat de doorslaggevend grote invloed die wij op de aarde hebben een enorme verantwoordelijkheid met zich meebrengt. "Maar verantwoordelijkheid is een tragisch concept. Het duikt telkens op in situaties waarin de mens ervaart dat hij door zijn eigen ingrijpen het tegenovergestelde bereikt van wat hij eigenlijk wil. Nu ook. De milieucrisis is het effect van een poging om de wereld leefbaarder te maken, maar haar in feite onleefbaarder maakt.

Als we onze macht gebruiken om de wereld beter te maken, moeten we er rekening mee houden dat die zich soms tegen onze intenties keert

Paul van Tongeren

"Verantwoordelijkheid als centraal concept kom je in de geschiedenis van de ethiek, behalve rondom de milieucrisis, twee keer eerder tegen. Na de Eerste Wereldoorlog en rondom de Koude Oorlog. In het eerste geval werd de poging om Europa snel te herschikken een eindeloze loopgraaf. In het tweede leidde een techniek die veiligheid moest brengen juist tot meer onveiligheid. Bij al deze situaties is de verantwoordelijkheid die wij hebben de keerzijde van onze macht. Maar als we onze macht gebruiken om de wereld beter te maken, moeten we er rekening mee houden dat die zich soms tegen onze intenties keert. Dat is ook het geval in de huidige. De mens is een probleem voor de mens geworden."

Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden, ziet daarentegen geen enkele reden om te veronderstellen dat de invloed van de mensheid dramatisch uitpakt.

Mensen baseren hun geluksgevoel op hun omgeving, niet op de geschiedenis

Bas Haring

"Wij veranderen de wereld inderdaad drastisch, maar vanwaar het idee dat die veranderingen ook slecht zijn? De mensheid zal heus niet vergaan. Natuurlijk zullen er negatieve gevolgen zijn van de klimaatverandering, zoals overstroomde gebieden. Dat is inderdaad heel beroerd. En misschien krijgen komende generaties het minder goed dan wij. Maar in de loop van de geschiedenis is het wel vaker gebeurd dat het ergens slechter ging dan voorheen. Is het voor mensen die over honderd jaar leven erg dat hun leven van mindere kwaliteit is dan dat van ons? Ik denk van niet. Mensen baseren hun geluksgevoel op hun omgeving, niet op de geschiedenis. Het gaat erom hoe jij je verhoudt tot je buurman, niet tot vorige generaties.

"Het is een automatische reflex van mensen om wantrouwig tegenover verandering te staan. Die houding wekt juist wantrouwen bij mij op. De aandacht voor het klimaat is relatief gezien een jonge discussie en er is veel aandacht voor. Ik denk dat die ervoor zorgt dat dingen over drie generaties heel anders gaan dan nu. Mijn houding is optimistische gelatenheid. Het lijkt mij gezond zaken in perspectief te plaatsen en vertrouwen te hebben in de tijd."

Van Tongeren: "Ik denk dat we niet te gemakkelijk moeten denken over aanvaarding. De zaken maar op hun beloop laten, lijkt mij een slecht idee. Het is moeilijk te ontkennen dat op allerlei punten onze levenskwaliteit door ons eigen handelen afneemt. Daar moeten we verantwoordelijkheid voor nemen.

"Ik denk dat de juiste houding uit drie stappen bestaat. Je moet doen wat je kan om te zorgen dat het beter gaat. Bijvoorbeeld drie keer nadenken voordat je een vliegtuig neemt of je realiseren wat je doet door vlees te eten. Daarbij moet je als tweede stap beseffen dat de kans groot is dat het toch weer mis gaat. De wijze waarop wij problemen aanpakken, zorgt weer voor nieuwe problemen. Toch moet je blijven proberen. De laatste stap helpt daarmee: dat is de deugd van de hoop, als een verwachting tegen beter weten in. Zelfs als alles de verkeerde kant op wijst, mogen we blijven hopen dat het desondanks goed komt. Dat is misschien een religieuze houding, maar om die te ervaren hoef je niet gelovig te zijn. Dat soort hoop is wezenlijk aan mens zijn en lijkt mij essentieel in het antropoceen."

Haring: "We kunnen inderdaad wel iets doen, zoals minder vlees eten omdat dat niet goed is voor het klimaat. Maar ik denk dat de menselijke invloed maar voor een klein deel beroerde intenties en kortetermijndenken is.

"Voor een groot deel is onze invloed het gevolg van de biologische wezens die wij zijn. In tegenstelling tot andere dieren wonen wij niet buiten in een hol, maar hebben wij huizen nodig om in te wonen. Om ons te verplaatsen hebben we weer voertuigen nodig, die op asfalt rijden. Als je optelt wat wij allemaal nodig hebben en dat vermenigvuldigt met het aantal mensen op aarde is het volkomen logisch dat wij het aardoppervlak verschrikkelijk beïnvloeden. Maar ik denk precies het tegenovergestelde van filosofen als Stiegler. Hij is bang dat dit een groot drama is, dat de mens deze veranderingen niet aankan. Ik ben bang voor het tegenovergestelde: stagnatie. Als er geen veranderingen meer zijn, hebben we denk ik geen flauw benul wat we met elkaar aan moeten."



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Als we onze macht gebruiken om de wereld beter te maken, moeten we er rekening mee houden dat die zich soms tegen onze intenties keert

Paul van Tongeren

Mensen baseren hun geluksgevoel op hun omgeving, niet op de geschiedenis

Bas Haring