Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het Filosofisch Elftal: Witte mannen mogen ook meepraten

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Paneldiscussie met onder anderen Ivanka Trump (l), koningin Máxima (r) en Angela Merkel (midden) over de economische positie van vrouwen, april 2017. © ANP
FILOSOFISCH ELFTAL

Vernauwen discussies over gelijkheid tussen man en vrouw en tussen zwart en wit zich niet te veel tot één tegenstelling?

Ons cultureel erfgoed heeft het de laatste tijd zwaar te verduren. Door discussies over gelijkheid tussen man en vrouw en zwart en wit worden we aan het denken gezet over de omgang met kunstwerken en literatuur uit het verleden. Een paar maanden geleden begon het debat over standbeelden van Nederlandse VOC-helden: zijn die beelden geen onterecht eerbetoon aan 'foute, witte mannen'? En vorige week bereikte #MeToo de museumwereld: is de mannelijke blik waar #MeToo op wijst, niet ook op menig schilderij te vinden? De bundel 'Zwart', waarin twintig verhalen van zwarte Nederlandstalige schrijvers staan, zorgde ook voor commotie. De een vond het tijd om de witte, literaire canon eindelijk te doorbreken, de ander vond die nadruk op huidskleur overdreven. Hoe om te gaan met deze kwesties?

Lees verder na de advertentie
Voor mij gaat het pas wringen als witte mensen die bundel bijvoorbeeld niet zouden mogen recenseren

Robin van den Akker

"Alhoewel ik dit heel belangrijke discussies vind, gaan we het filosofisch niet redden met de termen waarin ze nu gevoerd worden", zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. "De termen zijn zelfs gevaarlijk: het gaat telkens om zwart versus wit, man versus vrouw. Terwijl er nog veel meer verschillen tussen mensen bestaan naast uiterlijk, zoals economische positie, opleiding en achtergrond. Nu wordt één verschil opgeblazen tot de absolute tegenstelling. Filosoof Hegel schreef het korte essay 'Wie denkt abstract?'. Daarin beschrijft hij hoe een moordenaar naar de plaats van terechtstelling wordt gevoerd en dat het publiek hem enkel als moordenaar kan zien. Ze zijn niet in staat andere kanten van de veroordeelde te zien, bijvoorbeeld dat hij ook een mooie man is. Hegel noemt dat 'abstract denken': je ziet de werkelijkheid nog maar onder één noemer, zonder oog te hebben voor andere aspecten daarvan. Daarmee verteken je de werkelijkheid. In huidige discussies denken wij te vaak abstract door te focussen op slechts één verschil, zoals sekse of huidskleur."

Zichtbaarheid en hoorbaarheid

"We moeten daarbij wel beseffen dat niet iedereen in onze maatschappij gelijke kansen heeft om zijn stem te laten horen", reageert Robin van den Akker, docent cultuurfilosofie aan de Erasmus Universiteit. "De Franse denker Rancière schrijft dat de politiek draait om zichtbaarheid en hoorbaarheid in de gemeenschap. In de moderne tijd zou iedereen die in principe kunnen opeisen, maar in de praktijk zie je dat die zichtbaarheid niet gelijk verdeeld is. Denk aan migrantenkinderen. Zij zijn nu Nederlanders, maar maken nog geen deel uit van onze literaire canon, daarin is vrijwel iedereen wit. Of neem de musea: daarin hangen genoeg vrouwen, maar meestal afgebeeld vanuit een mannelijke blik. Sommige groepen zijn in onze maatschappij niet zichtbaar vanuit hun eigen perspectief, ook esthetisch niet. Zij eisen nu die plek op, en dat lijkt mij een prachtig politiek streven."

Gert-Jan van der Heiden © Koen Verheijden

Van der Heiden: "Wanneer je vrouw-zijn of zwart-zijn als invalshoek neemt, ga je uit van identiteitspolitiek: je trekt jezelf volledig terug in je eigen zwarte of vrouwelijke identiteit en begrijpt jezelf enkel vanuit die positie. Maar door dit vastzetten in de eigen identiteit, nemen de tegenstellingen enkel toe. Want als je zegt 'ik behoor bij deze groep en jij bij die groep', stel je bij voorbaat al de ongelijkheid vast. Het is mij een raadsel hoe je vanuit die ongelijkheid vervolgens tot gelijkheid komt, terwijl dat het uiteindelijke streven is.

"Tussen de verschillende groepen moet juist gezocht worden naar overeenkomsten, zodat er een basis voor een gesprek kan komen. Filosofen als Badiou en Žižek stellen om die reden dat identiteitspolitiek voor werkelijke emancipatie en gelijkheid een bedreiging vormt. Daarom vind ik een bundel die zich enkel richt op de huidskleur van schrijvers geen goed idee.

De geschiedenis uitvlakken is nooit de oplossing. Dan ontneem je mensen de mogelijkheid tot discussie erover.

Gert-Jan van der Heiden

"En bij de #MeToo-discussie moet de nadruk niet gelegd worden op de verwerpelijke mannelijke blik in schilderijen, want de mannelijke identiteit is het probleem niet. Machtsmisbruik is het probleem. De inzet van de discussie is dat mannen met macht misbruik maken van vrouwen. Die inzet is gedeeld: ook mannen willen dat we op een rechtvaardige manier met elkaar omgaan, en er zijn genoeg mannen die ook onder machtsmisbruik lijden. Die gedeelde zorg moet benadrukt worden."

Het eigen type mens

Van den Akker: "Daar ben ik het grotendeels mee eens, maar dat betekent niet dat we geen ruimte moeten maken voor andere stemmen. Integendeel. Ik vind zo'n bundel juist een goed idee, omdat zwarte schrijvers minder podia hebben dan witte. Dat heeft te maken met tal van machtsverhoudingen en het feit dat mensen zich vaak vastklampen aan het eigen type mens. Om dat te doorbreken, mag je best ingrijpen om te laten zien: wij zijn hier ook en we maken goed werk.

Robin van den Akker © TR Beeld

"Voor mij gaat het pas wringen als witte mensen die bundel bijvoorbeeld niet zouden mogen recenseren. Witte mensen die zich in dit debat mengen, krijgen soms meteen de identiteitskaart toegespeeld: jij kan het toch niet begrijpen, jij hebt geen recht om er kritiek op te hebben, jij moet luisteren en mag niet meedenken. Hetzelfde geldt voor mannen in discussies over man-vrouwverhoudingen. Dat vind ik kwalijk en onproductief, want dan speel je hetzelfde spel als je bestrijdt: stemmen worden gesmoord.

"Om dezelfde reden moeten we cultureel erfgoed in mijn ogen nooit wegmoffelen. Als iets niet meer zichtbaar is, kunnen we er niets meer van leren. Wel moeten we werken dubbel contextualiseren, door het zowel te plaatsen in de tijd van het werk zelf als in ons huidige debat. Dan grijp je werk dat nu schijnbaar omstreden is op twee manieren aan om mensen er iets over te vertellen."

Van der Heiden: "De geschiedenis uitvlakken is inderdaad nooit de oplossing. Dan ontneem je mensen de mogelijkheid tot discussie erover, en dat is nooit een goed idee."

Lees ook de column van Sylvain Ephimenco: Wil ik leven in een wereld waarin ieder detail kan leiden tot een onoverbrugbare kloof?

Lees hier meer afleveringen van het Filosofisch Elftal, waarin Alexandra van Ditmars een actuele vraag voorlegt aan twee filosofen uit een poule van elf.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Voor mij gaat het pas wringen als witte mensen die bundel bijvoorbeeld niet zouden mogen recenseren

Robin van den Akker

De geschiedenis uitvlakken is nooit de oplossing. Dan ontneem je mensen de mogelijkheid tot discussie erover.

Gert-Jan van der Heiden