Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het effect van Mindfulness is nauwelijks te meten

Home

Dirk Waterval

Basketballcoach Peter Meurs geeft zijn club mindfulness. © bram petraeus

Velen gebruiken het, maar niemand weet hoe het precies werkt: mindfulness. Waarom is het effect van meditatie toch zo moeilijk te onderzoeken?

"De gedachte om naar beneden te vallen, is ook maar een gedachte", spreekt Paul Witteman zichzelf moed in op de top van de Euromast. Hij kijkt uit over Rotterdam, met natte sokken en een mindfulnesscoach. Die gedachte is een fantastisch inzicht, vindt deze coach. “Blijf met je aandacht bij je adem”, voegt hij eraan toe.

Lees verder na de advertentie

Het is een scène uit Wittemans jongste tv-serie ‘Witteman ontdekt: het geluk’. De presentator overwon - voor even - zijn angst voor hoogtes met mindfulness. Het is niet raar dat hij een hele aflevering wijdt aan de meditatietechniek. Overal in het land zijn cursussen te volgen, doe-het-zelf-apps doen de ronde en GGZ-instellingen werken bij depressie en angst veel met de meditatietechniek.

De vraag rijst of de vermoedelijke baten wetenschappelijk hard te maken zijn. Is mindfulness echt een wondermiddel, of gaat het hier om een placebo-effect? En waarom is dat zo verdraaid moeilijk te onderzoeken?

Bewijs voor de werking ervan

Meditatie roept associaties op met boeddhistische monniken of in wierook gehulde hippies. Bij sceptici gaan de nekharen overeind staan bij zinnen als ‘Wees in het hier en nu’ en ‘Want dat is wat je bent, in dit moment’. Maar eigenlijk is de techniek pragmatisch en rechttoe rechtaan. In feite behelst mindfulness niet veel meer dan het gewaarworden van je eigen gedachten, emoties en je lichamelijke reacties op stress. Kun je vervolgens beslissen of die gedachten en emoties realistisch zijn, of juist helemaal niet. Of ze helpend zijn, of je juist remmen in de strubbelingen van alledag. Zitten gedachten je in de weg, dan kun je besluiten die naast je neer te leggen. Maar dat kan pas als je doorhebt dat ze er zijn.

De methode is inmiddels zo populair dat het toch eenvoudig moet zijn de werking nog even te bewijzen, zou je denken. Een formaliteit voor de wetenschap, proefpersonen zijn er immers genoeg. Maar zo simpel is het niet. Pim Cuijpers, klinisch psycholoog aan de Vrije Universiteit, legt uit waarom er nog steeds geen hard bewijs voor de meditatietechniek op tafel ligt.

Ho ho, onderbreekt de hoogleraar deze introductie, voor mindfulness is inmiddels heus bewijs. “We weten dat zo’n cursus een heilzaam effect heeft op mensen. Een klein effect, maar toch.” Wat we níet weten, vervolgt hij, is waar die verlichting bij depressie of angst dan precies in zit. “Dat kán de meditatie zijn, maar net zo goed de relatie die de patiënt ontwikkelt met zijn begeleider.” Steun van groepsgenoten kan een factor zijn, of de hoop die het proberen van een nieuwe methode wekt.

Het is erg moeilijk om op die placebo-factoren te controleren, zegt Cuijpers , die door website Expertscape is uitgeroepen tot grootste depressie-expert ter wereld. Om dat uit te zoeken heb je een controlegroep nodig waarin alle factoren hetzelfde zijn, behalve het mindfulness-aspect.

Onderzoek

In tijdschrift Psychiatry Research werd vorige maand onderzoek gepubliceerd waarin dat is geprobeerd. Zeventig mensen met een algemene angststoornis kregen ofwel een achtweekse mindfulness-cursus, ofwel een cursus die uit evenveel aandacht en contactpunten bestond maar die niets met meditatie te maken had. In hetzelfde lokaaltje, met eenzelfde soort instructeurs. En niemand kreeg te horen om welke van de twee therapieën het de wetenschappers te doen was.

Bij de mind­ful­ness-cur­sus oefenden de patiënten met het focussen van aandacht op hun gedachten en gevoelens. Om die vervolgens ‘weg te laten drijven als wolken’

Bij de mindfulness-cursus oefenden de patiënten met het focussen van aandacht op hun gedachten en gevoelens. Om die vervolgens ‘weg te laten drijven als wolken’. De controlegroep kreeg les in gezonde leefstijlen - eetgewoonten, slapen, enzovoort. Beide groepen moesten thuis elke dag met het geleerde aan de slag, en waren er evenveel tijd aan kwijt.

Iedere deelnemer kreeg twee stresstesten voor zijn kiezen; één voor, en één na de behandeling. In de tweede test liet de mindfulnessgroep een mooie daling van angst zien. Mediteren leek de leden van deze groep te sterken in de omgang met stress. De controlegroep werd juist banger toen de leden - opnieuw - te horen kregen dat ze onverwacht een presentatie moesten geven voor publiek (een manier om een angstreactie op gang te brengen).

“Maar ja, als iemand met een angststoornis meedoet aan zulk onderzoek, en vervolgens alleen tips krijgt over gezonde leefstijlen, weet hij natuurlijk wel dat hij in de controlegroep zit”, werpt Cuijpers tegen. Alle inspanningen van deze wetenschappers ten spijt: ook dit is volgens Cuijpers géén bewijs.

Lastig vergelijken

Leg je mindfulness echter naast andere, vergelijkbare therapieën, dan kun je de boel in ieder geval al beter vergelijken. Zowel de controle- als de interventiegroep krijgt dan een behandeling die geloofwaardig is bij bijvoorbeeld angstklachten of een depressie. Hoewel dit nog niet vaak is gedaan, blijkt uit de beschikbare studies dat mindfulness bij depressie niet onderdoet voor de al langer geaccepteerde cognitieve gedragstherapie, zegt Cuijpers.

Hoewel even effectief, zouden ze wel in verschillende fases van het ziektebeeld het meest tot hun recht kunnen komen

Dat onderschrijft Anne Speckens, hoogleraar psychiatrie aan de Radboud Universiteit. Minfulness is haar expertise, ze doet er veel onderzoek naar. “Toch weet je ook bij deze vergelijkende studies niet zeker of het effect van beide behandelingen niet vooral voortkomt uit hoop, verwachting of bijvoorbeeld de relatie en contactpunten met een behandelaar”, zegt ze. Die zaken dragen nu eenmaal voor een belangrijk deel bij aan de effectiviteit.

Maar als mindfulness even effectief uit de bus komt als de oudere cognitieve gedragstherapie, waarom hebben we die nieuwe meditatietechniek dan überhaupt nodig? Waarom zoveel moeite steken in onderzoek ernaar? Speckens: “Hoewel even effectief, zouden ze wel in verschillende fases van het ziektebeeld het meest tot hun recht kunnen komen. Cognitieve gedragstherapie wanneer iemand voor het eerst in een depressie valt, en mindfulness als hij er al langer mee loopt, bijvoorbeeld.”

Kleine verschillen

Toch kent zelfs het vergelijken van twee vergelijkbare methoden als cognitieve gedragstherapie en mindfulness moeilijkheden, merkt Cuijpers op. “Het verschil in effect dat je ermee boven water wilt krijgen, is klein. Zo klein, dat je veel proefpersonen nodig hebt.” Wel meer dan vijfhonderd, rekende hij eens uit. “Met minder weet je niet zeker of de uitkomst geen toeval was.”

Het vergelijken van twee vergelijkbare methoden als cognitieve ge­drags­the­ra­pie en mindfulness kent moeilijkheden

En dan zijn al deze onderzoeken ook nog eens uitgevoerd met groepen die een behandelaar of trainer toegewezen kregen. Dat terwijl veel Nederlanders lekker zelf aan de slag gaan. Zónder dat contactpunt met een begeleider dus. De vraag is hoe vruchtbaar al die mindfulness app’s en youtube-filmpjes dan nog zijn. Hoe goed is de solitair mediterende bezig?

Apps

Over de effectiviteit van die apps is nog niet veel bekend, zegt Arnold van Emmerik. De klinisch psycholoog aan de Universiteit van Amsterdam heeft nu een studie ingediend bij tijdschrift Mindfulness . In die studie onderzocht Van Emmerik met collega’s de gratis app van zorgverzekeraar VGZ. De gebruiker leert er met ingesproken oefeningen hoe hij meer mindful kan worden.

Bijna vierhonderd mensen (niet per se met klachten, iedereen mocht meedoen) werden verdeeld over een groep die acht weken werkte met de app, en een groep die niets kreeg. Hoewel Van Emmerik niet mag praten over het precieze effect dat hij vond, omdat de resultaten nog niet gepubliceerd zijn, wil hij wel kwijt dat de app helpt bij ‘meer in het moment leven’. Daarnaast zag hij het gemiddeld aantal psychische klachten verminderen bij de app-gebruikers. Dat kán een placebo-effect zijn. Maar toch stemt het experiment hem optimistisch.

Feedback van een behandelaar

Speckens vergeleek eens het welbevinden en de stress van kankerpatiënten, waarbij de helft thuis oefende met mindfulness, en de andere helft in een groep met een behandelaar. “Daarin zagen we geen verschil. Beide groepen gingen vooruit.” Dat sterkt het vermoeden dat thuis aan de slag gaan ook gewoon helpt. “Al moet ik er wel bij zeggen dat de thuisblijvers online feedback kregen van een behandelaar.” Een dienst die niet in de gratis apps zit.

Het sterkt het vermoeden dat thuis aan de slag gaan ook gewoon helpt

Zelf mediteert Speckens ook. “We hebben het soms zo druk met al onze onderzoeken, dat we met het team regelmatig samen de ogen dicht doen.” Klinisch psycholoog Pim Cuijpers doet niet aan meditatie. “Je gebruikt mindfulness toch alleen als je ergens last van hebt”, zegt de hoogleraar met een glimlach.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Bij de mind­ful­ness-cur­sus oefenden de patiënten met het focussen van aandacht op hun gedachten en gevoelens. Om die vervolgens ‘weg te laten drijven als wolken’

Hoewel even effectief, zouden ze wel in verschillende fases van het ziektebeeld het meest tot hun recht kunnen komen

Het vergelijken van twee vergelijkbare methoden als cognitieve ge­drags­the­ra­pie en mindfulness kent moeilijkheden

Het sterkt het vermoeden dat thuis aan de slag gaan ook gewoon helpt