Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het businessplan van God

Religie en Filosofie

Monic Slingerland

Het idee van de wereld als een marktplaats kan theologen wel degelijk inspireren. © Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH

Het contact tussen theologen en economen is geen eenrichtingsverkeer waarin theologen vooral zenden en economen ontvangen. Er is wel degelijk sprake van kruisbestuiving.

De consument is niet erg berekenend, maar laat zich vooral leiden door gevoel. Dat lijkt een open deur, die econoom Richard Thaler dit jaar desalniettemin de Nobelprijs voor economie opleverde. Voor de meeste economen staat deze open deur nog op een kier. Maar bij het jaarlijkse ERGO-beraad, waarbij economen, theologen en bestuurders samenwerken en kennis en inzichten uitwisselen, is dit uitgangspunt juist van begin af aan leidend geweest.

Lees verder na de advertentie

Economen willen daarbij van hun tegenpolen, theologen, horen hoe die aankijken tegen de mens als wezen dat gedreven wordt door schuldgevoel, angst, verlangen en liefde. In hun eigen modellen gaan economen ervan uit, zoals ze al tientallen jaren leren, dat de mens altijd kiest wat financieel het meest voordelig is. De praktijk wijst uit dat dit vaak niet klopt. Op de markt is het vaak drukker bij de kaasboer die wat duurder is, maar die wel weet wat je altijd graag wil hebben en vraagt hoe het met je moeder is. Goede relaties zijn veel bepalender dan de geldprijs. Van theologen leren economen dat wat van waarde is, niet altijd in euro's is uit te drukken. En dat mensen zich vaak laten leiden door die immateriële waarden zoals goede relaties of eerlijkheid. Gedragseconomie, heet dat dan.

Betere modellen 

Het levert de economen, hopen ze, betere modellen op om gedrag van consumenten te berekenen. En ook om ontwikkelingen in het zakelijk deel van de samenleving te kunnen sturen. Want geen model had de financiële crisis voorspeld. En ook is er sterke behoefte aan meer ethiek in het zakenleven. Meer aandacht voor de klant en de werknemers in plaats van voor de aandelenkoersen.

Dat economen zich rijker weten dankzij de bijdrage van godgeleerden, is wel duidelijk. Maar hoe zit het met de theologen? Is er sprake van kruisbestuiving? Hebben zij iets geleerd van economen of zijn ze toch vooral een dienstmaagd die de bestuurders en bankensector van wijsheid en inzicht voorzien zonder iets terug te krijgen?

Zenden

Een rondgang rond de aanwezigen bij het vijfde ERGO-beraad, op het dek van de driemaster Stad Amsterdam, levert eerst vooral het beeld op van eenrichtingsverkeer. Dat is niet zo vreemd, concluderen leden van beiderlei kunne. Theologen zijn geneigd en gewend om te zenden. Ze benaderen hun omgeving met boodschappen vol goede raad. Economen, vooral als ze bij een bank of bedrijf werken, willen de markt verkennen. Ze benaderen hun omgeving met onderzoekende vragen om erachter te komen waar die ander behoefte aan heeft (en ook hoeveel geld die heeft).

Wat zouden godgeleerden van economen kunnen leren? Dat inzicht dat de mens vaak op emotionele gronden keuzes maakt, dat hadden ze allang. En dat je nu eenmaal nooit alles in kaart kunt brengen, dat er altijd delen van het leven zijn waar we geen enkele vat op hebben, dat is voor de godgeleerden zo ongeveer de kern van hun vak. Worden theologen niet wijzer van de samenwerking met economen?

Jawel hoor, zegt Kees van der Kooi, hoogleraar westerse systematische theologie aan de VU in Amsterdam en al een paar jaar deelnemer aan het ERGO-beraad. Hij heeft geprobeerd om 'met de lens van een econoom' naar de Bijbel te kijken. Hoe lees je het verhaal van de schepping, de zondeval, de geboorte, kruisdood en opstanding van Jezus wanneer je er met een economische blik naar kijkt? En heeft dat zin, die speciale lens?

Je kunt naar de schepping kijken in termen van een risicovolle onderneming

Kees van der Kooi

Van der Kooi: "Je kunt naar de schepping en onze werkelijkheid kijken in termen van een onderneming. Die schepping is een risicovolle onderneming. Geregeld lijkt de onderneming die God begonnen is op een faillissement uit te lopen. Maar steeds blijkt ook weer dat de God van Israël een volhouder is, een ondernemer die zijn doel wil bereiken en geregeld zijn beleid moet bijstellen. God is in dit beeld niet het soort durfinvesteerder die alleen voor eigen gewin gaat, maar degene die streeft naar een win-winsituatie. Ik kan dus wel degelijk iets met die economische blik. En ik ben het er ook niet mee eens dat wij theologen alleen maar zenden. Ik heb juist grote belangstelling voor empirische gegevens, hoe de werkelijkheid en mensen in elkaar steken."

Invuloefening

Voor economen is het een simpele invuloefening. God is in het paradijs een onderneming begonnen met de mensen. Die blijven niet in het verwachte spoor. Ze maken de verkeerde keuzes, leven steeds maar in zonde, waarop God zijn businessplan moet bijstellen. Hij stuurt dan zijn zoon Jezus naar de aarde. Consequent doorgeredeneerd, nog altijd in strikt economische termen: de kruisdood is een risicovolle investering, de opstanding is de winst.

Maar niet alle theologen gaan blij rechtop zitten na deze conclusies. Sommigen worden er treurig van. Of boos. Veel te plat, daar moeten theologen zich niet voor lenen, het levert niets op, zeggen ze dan. Dat is dan weer taal die de economen begrijpen.

Theologen zijn sterk gericht op het verleden. Ze putten uit hun bronnen, daar zijn ze op gericht

Bronnen

Aan boord is Marcel Canoy aangeschoven, ondanks de straffe wind die op de Nieuwe Waterweg over het dek waait. Canoy, econoom aan de Erasmus School of Accounting & Assurance, mengt zich graag in de discussie. Theologen, zegt hij, zijn sterk gericht op het verleden. Ze putten uit hun bronnen, daar zijn ze op gericht: ad fontes. Economen daarentegen kijken vooral vooruit. "Natuurlijk blijven we ook Adam Smith lezen, hij heeft belangrijke werken geschreven, maar we zijn vooral gericht op nieuwe ontwikkelingen."

Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan Tilburg University, was van begin af aan betrokken bij de ERGO-bijeenkomsten. Hij is ook verbonden aan de vakgroep Humanities & Economics aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, geeft veel lezingen in boardrooms en zit daarmee op het snijvlak van economie en theologie.

Wat denkt hij, kunnen theologen iets opsteken in het contact met economen of is het eenrichtingsverkeer?

Anders te kijken 

Van economen leert Van Geest anders te kijken naar bepaalde levensvormen die in de loop van de kerkgeschiedenis zijn ontstaan. "Neem de kloosters. Daar was sprake van gemeenschap van goederen. Door economen heb ik geleerd hoe dit deze samenleving slagvaardig maakte. Elk lid kan erop vertrouwen dat hij genoeg heeft om te leven omdat de overste eerlijk verdeelt. Er is een interessante parallel met landen. Als mensen vertrouwen hebben in de overheid sparen ze minder dan wanneer ze dit niet hebben. En leven ze zorgelozer als het gaat om bezit. Kijk maar naar de Scandinavische landen."

Wat onderscheidt dan die blik van de econoom van de blik van de theoloog? Paul van Geest: "Theologen weten dat je niet alles van het leven in kaart kunt brengen. Uitgangspunt voor hen is dat het verstand ontoereikend is en de mens in moreel opzicht niet volmaakt. Economen spreken over bounded rationality en bounded morality. Die klinken door in menselijke beslissingen. In het spreken over begrensde rationaliteit en begrensde moraliteit komen theologen en economen wel dicht tot elkaar."

Het ERGO-beraad

Frits Goldschmeding, oprichter van de Randstad Uitzendgroep, nam in 2013 het initiatief tot het ERGO-beraad, waarbij zo'n veertig economen, theologen en bestuurders elkaar jaarlijks twee dagen lang treffen op de clipper Stad Amsterdam. Dit jaar was dat voor de vijfde keer. Zijn doel is meer ethiek te brengen bij banken en bedrijven en dit ook te laten doordringen in de economische wetenschap. Naast het jaarlijkse ERGO-beraad heeft hij via de Goldschmeding Foundation twee leerstoelen ingesteld en enkele onderzoeksprojecten opgezet.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Je kunt naar de schepping kijken in termen van een risicovolle onderneming

Kees van der Kooi

Theologen zijn sterk gericht op het verleden. Ze putten uit hun bronnen, daar zijn ze op gericht