Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Harry Kuitert (1924-2017), theoloog van een generatie

Religie en Filosofie

Gerrit-Jan KleinJan

Harry Kuitert: 'Mijn behoefte om orde te scheppen in de chaos die vandaag de christelijke leer teistert, is nog niet uitgewoed.' © Werry Crone

Met afstand is hij de meest invloedrijke theoloog die Nederland de afgelopen eeuw voortbracht. Hartstochtelijk wilde Harry Kuitert het christelijk geloof aannemelijk maken voor de moderne mens. Afgelopen weekeinde is hij overleden. Kuitert werd 92 jaar.

Zijn naam staat symbool voor de religieuze veranderingen die Nederlandse gereformeerden de afgelopen eeuw doormaakten. Binnen zijn eigen kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland, liep hij vaak voor de troepen uit. Zo was hij in 1961 een van de achttien hervormde en gereformeerde predikanten die opriepen tot kerkelijke eenheid. Het betekende het begin van het proces dat pas vele jaren later, in 2004, uitmondde in de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), de fusiekerk van gereformeerden, hervormden en lutheranen.

Lees verder na de advertentie

Hijzelf bekeek de kerk en het christelijke geloof toen al met reserve. Pas jaren later, na zijn loopbaan als ethicus aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, deelde hij dit met het grote publiek. Het is deze tweede loopbaan waarmee hij de boeken zal ingaan.

Jezus’ verzoenend lijden en sterven, hemel en hel, het bestaan van God, nut en noodzaak van de kerk - Kuitert nam overal afscheid van

Kuitert verwoordde wat veel in de jaren zestig, zeventig en tachtig vertwijfeld geraakte gelovigen nog nooit hardop hadden gezegd. Het eerste boek dat Kuitert schreef nadat hij met pensioen was, ‘Het algemeen betwijfeld christelijk geloof’ (1992) werd prompt een bestseller. Er werden uiteindelijk meer dan 65.000 exemplaren van verkocht. Zijn populariteit liet scherp zien dat velen nog worstelden met de vraag: ‘Is het allemaal wel waar?’

Populariserend

Wie de balans opmaakt, kan concluderen dat Kuitert vooral de theoloog van één generatie is geweest, die van hemzelf. Met hen maakte hij een zoektocht wat nog wel en wat niet meer waar kon zijn in de christelijke traditie, wat wel en wat niet meer waardevol was. Een hele stroom populariserende boeken over het christendom kwam uit zijn pen. Zoals hij daarvoor schreef over ethische kwesties omtrent euthanasie, zelfdoding en abortus, zo ging hij nu in op theologische zaken.

Dankzij vlijmscherpe metaforen en een soepele pen stroomden de lezers toe.

Jezus’ verzoenend lijden en sterven, hemel en hel, het bestaan van God, nut en noodzaak van de kerk - Kuitert nam overal afscheid van. Wie zijn oeuvre overziet, ziet steeds soberder antwoorden op de vraag wat christelijke geloofsvoorstellingen nog waard zijn. De één zag hem hierdoor als de theoloog die met de hamer de kerk sloopte, voor anderen was hij juist de langverwachte bevrijder, de Mozes die zijn volk uit het diensthuis uitleidde.

Dankzij vlijmscherpe metaforen en een soepele pen stroomden de lezers toe. Herkenbaar voor velen met een vergelijkbare achtergrond was een herinnering die hij ophaalt in ‘Jezus, nalatenschap van het christendom’ (1998). Hij beschrijft daarin hoe hij begin jaren zestig met zijn vrouw en kinderen een ijsje koopt op zondag. ‘De ijscoman zal ons als klant tussen de klanten hebben gezien, maar voor mij was het echt een daad!’, herinnerde Kuitert zich. Een belangrijk voorval voor hem, Kuitert begon er meteen op de eerste pagina over. Zelfs de kleding die hij droeg stond hem nog scherp voor de geest: een zwart pak, hij had ’s morgen gepreekt en moest ’s avonds nog een keer. De vraag ‘wel of geen ijsje op zondag’ was een cruciale kwestie voor degenen die in de gereformeerde wereld van de jaren zestig opgroeiden. Achteraf besefte Kuitert dat zo’n minuscuul voorval in een groter verband thuishoort: ‘Het verdwijnen van een cultuur, als een wijze van leven die mensen met elkaar delen en van elkaar herkennen.’

© Werry Crone

De verlieservaring werd een groot thema voor Kuitert. Voor velen, opgegroeid met een gebeeldhouwd geloof in een alom aanwezige God, gebruikten zijn uitspraak dat ‘al het spreken over boven van beneden komt’ om te breken met de kerk. Waar hij anderen hielp om zich los te maken van de tucht van de traditie, slaagde hij er zelf niet in om zich te bevrijden. Zoals een ex-cokeverslaafde smacht naar een lijntje coke, zo kunnen ex-gelovigen terugverlangen naar tijden dat er geen vuiltje aan de lucht was, stelde hij venijnig vast in zijn boek ‘Alles behalve kennis. Afkicken van de godgeleerdheid’ (2011).

Psalmen

Het verlangen naar de psalmen, orgeltonen en een preek dook soms toch nog op, vertelde hij in Trouw toen hij negentig werd. “Ik mis een gebouw, een kathedraal”, zei hij. “Dat geloof, de hele dogmatiek, het bleek van papier te zijn”, voegde hij er nog verzuchtend aan toe. Ook al was het in zijn ogen allemaal een illusie, Kuitert kon in de rust van zijn huis in Amstelveen tot op hoge leeftijd nog steeds juichend psalmen zingen. “‘God die helpt in nood, is in Sion groot’ - schitterend.” Maar, zo voegde hij er direct aan toe, de boeien van het geloof gaven hem geen enkel houvast meer: “Hij helpt helemaal niet in nood. Het is een gedachte die mensen ooit hadden en waar ze zich aan optrokken. Als ik in nood ben, kan ik me ook aan die regels optrekken. Daar blijft het bij.”

In veel opzichten valt Kuitert te typeren als een theoloog die nog zijn wortels had in de negentiende eeuw. Met een nietsontziende rationaliteit ging hij het christendom te lijf. Daarmee was hij iemand die stond in de traditie van zijn beroemde voorganger: Abraham Kuyper. Met dezelfde rationaliteit waarmee Kuyper het bouwwerk van het gereformeerde leven en de gereformeerde leer had opgebouwd, brak Kuitert het af.

Het was een geleidelijk proces. Een belangrijk keerpunt was in zijn eerste gemeente als predikant, Scharendijke op Schouwen-Duiveland. Daar maakte hij in 1953 de Watersnoodramp mee. Een week na de ramp preekte hij in Haamstede, een plaats waar hele families in de Oosterschelde waren verzwolgen. Uiteindelijk viel het doek voor het geloof pas jaren later in deze krant. “Dat was in het jaar 2000. Ik bedacht, we zeggen altijd dat het christelijk geloof geënt is op de God van Israël. Maar waar komt die vandaan? Toen zag ik ineens, die komt natuurlijk ook niet uit de lucht vallen. Toen wist ik: eerst waren er mensen, daarna pas religie en goden en God. Toen was het gebeurd.”

Afrekentheologie

Zo waardevol als zijn woorden waren voor velen van zijn eigen generatie, zo snel is de echo ervan weggestorven. Kuiterts worsteling bleek een heel andere te zijn dan die van de generaties na hem. Jonge theologen kennen zijn naam vooral als voetnoot in de collegestof. “Die afrekentheologie, dat hoeven wij niet meer. Wij hebben niets meer om ons tegen af te zetten”, zo verwoordde een theologiestudent het een paar jaar geleden op deze pagina’s. Ook aan zijn eigen Vrije Universiteit in Amsterdam is de beeltenis van Kuitert afgebladderd. In de ‘Christelijke dogmatiek’, een vuistdik handboek dat een paar jaar geleden geschreven is door twee theologen die nu op de VU de toon aangeven, komt Kuiterts naam welgeteld nog negen keer voor. Vooral om te laten zien dat hij een man is van een voorbije tijd.

Trouw sprak Kuitert in 2014. Lees hier het interview: 'De mens kan prima zonder kerk'. 

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Jezus’ verzoenend lijden en sterven, hemel en hel, het bestaan van God, nut en noodzaak van de kerk - Kuitert nam overal afscheid van

Dankzij vlijmscherpe metaforen en een soepele pen stroomden de lezers toe.