Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Had Adrianus de Reformatie kunnen stoppen?

Religie en Filosofie

Twan Geurts

Voor de Nederlandse paus Adrianus VI is het een uitgemaakte zaak: Luther verspreidt ketterse teksten. © Jan van Scorel

De Nederlandse paus Adrianus VI overleed op 14 september 1523, na een pontificaat dat amper 600 dagen duurde. Had hij de opstand van Maarten Luther kunnen tegenhouden als hij langer had geleefd, vraagt zijn biograaf Twan Geurts zich af.

'U doet er goed aan dat u tegen de pestdragende stellingen van Luther ingaat met het tegengif van een leerstellige veroordeling', schrijft kardinaal Adrianus van Utrecht al in december 1519. 'Ze bevatten zulke tastbare ketterijen dat zelfs geen student theologie zo zou uitglijden.' Een groep katholieke theologen uit Leuven heeft Adrianus om advies gevraagd. Ze willen de in hun ogen gevaarlijke ideeën van Maarten Luther veroordelen. Ze schrijven een concepttekst waarin ze de beweringen van de Duitse reformator proberen te weerleggen. Om zeker te zijn van hun zaak leggen ze de tekst voor aan Adrianus.

Lees verder na de advertentie

Voor hem is het een uitgemaakte zaak: Luther verspreidt ketterse teksten. Twee jaar eerder, op 31 oktober 1517 - morgen exact 500 jaar geleden - had Luther zijn 95 stellingen tegen de perverse handel in aflaten gepubliceerd. De wijdverbreide praktijk dat katholieke gelovigen een plaatsje in de hemel konden afkopen - of op z'n minst hun verblijf in het vagevuur konden bekorten - was in Luthers ogen verderfelijk. Zijn aanklacht tegen deze religieuze koehandel geldt als het begin van de Reformatie en ontvlamde binnen de kortste keren tot een felle aanklacht tegen álle misstanden in de katholieke kerk. Zijn opstand tegen de corrupte roomse elite sprak de Duitse boeren, burgers en geestelijken onmiddellijk aan. Luther voedde een onvrede die al veel langer door het noorden van Europa had gewaard.

Luther publiceert zijn stellingen ook in het Duits als 'Sermon von dem Ablass und Gnade'. Het boek is meteen een bestseller, in Duitsland verschijnen er in 1518 al twaalf edities.

Kardinaal Adrianus van Utrecht, later paus Adrianus VI © rv

Paus Leo X maakt zich er, ver weg in Rome, aanvankelijk niet al te druk over. In tegenstelling tot de Leuvense theologen, die bij Adrianus aankloppen om advies.

De kardinaal uit Utrecht verblijft op dat moment als ambassadeur in Spanje, in opdracht van Karel van Habsburg. Adrianus, in 1459 geboren als zoon van een Utrechtse scheepstimmerman, had in Zwolle de Latijnse School bezocht van de Broeders van het Gemene Leven en daarna aan de universiteit van Leuven een snelle carrière gemaakt als theoloog en kerkbestuurder. In 1507 was hij tot geestelijk opvoeder benoemd van prins Karel van Habsburg en die had hem eind 1515 als diplomaat naar Spanje gestuurd om daar de koningskroon voor hem veilig te stellen.

Het is van het grootste belang dat zijn werken niet worden gepubliceerd en verkocht

kardinaal Adrianus

Vlammen

Nadat de Leuvense theologen zich met de steun van hun vroegere leermeester Adrianus tegen Luther hebben uitgesproken, volgen de gebeurtenissen elkaar snel op. Op 15 juni 1520 verbiedt Leo X in een pauselijke bul aan alle katholieke gelovigen om enig geschrift van Luther te lezen of te bezitten. Korte tijd later gaat in Leuven de brand in Luthers werken: meer dan 80 van zijn boeken worden aan de vlammen prijsgegeven. Luther steekt daarop in Wittenberg de pauselijk bul in brand. Een excommunicatie van de rebelse monnik kan nu niet uitblijven: op 3 januari 1521 doet paus Leo X Maarten Luther in de kerkelijke ban.

Een paar maanden later verschijnt ook in Spanje het eerste bevelschrift tegen Luthers ideeën. Adrianus is daar naast kardinaal ook tot grootinquisiteur en stadhouder van keizer Karel V benoemd. 'Het is van het grootste belang dat zijn werken niet worden gepubliceerd en verkocht, omdat ze ketterse dwalingen bevatten en andere verdachte uitspraken doen over het geloof', beveelt Adrianus. Na deze oproep groeit het publiekelijk verbranden van Luthers boeken uit tot een dagelijks schouwspel op Spaanse stadspleinen.

Maar Luther laat zich door die weerstand niet ontmoedigen. Hij ontpopt zich als een felle polemist die de christenen wil bevrijden van de valse, duivelse leer van Rome. Op 18 april 1521, tijdens de Rijksdag van Worms, weigert hij - in aanwezigheid van keizer Karel V - zijn opvattingen te herroepen. "Ik kan alleen overwonnen worden door de Heilige Schriften die ik heb aangehaald", zegt hij. "Moge God mij te hulp komen. Amen. Hier ben ik."

Eind mei 1521 volgt na de pauselijke veroordeling ook de keizerlijke ban. Maar om aan vervolging te ontkomen is Luther dan al ondergedoken in het kasteel Wartburg.

'Het afvallige monnikje'

Adrianus van Utrecht verblijft nog in Spanje als hij op 9 januari 1522 tot paus van de katholieke kerk wordt uitgeroepen, ook tot zijn eigen verrassing. Wat kan hij doen om de Lutherse opstand te bezweren? De Nederlandse paus beseft maar al te goed hoe bedreigend de godsdienstcontroverse in Duitsland is, voor de eenheid van de kerk en van heel Europa. Hij stuurt zijn gezant naar de Duitse Rijksdag van Neurenberg om de gemoederen te sussen en de Duitsers ervan te weerhouden zich bij de Reformatie aan te sluiten. Adrianus veroordeelt nogmaals de dwalingen van het 'afvallige monnikje'.

Zoals de ziekte vanaf hier is voortgewoekerd naar alle ledematen, zo zal ook hier de genezing moeten beginnen

Adrianus

Maar hij steekt ook de hand in eigen boezem. "Wij geven toe", zo laat hij zijn gezant zeggen tegen de bisschoppen en keurvorsten van Duitsland, "dat God de vervolging van zijn kerk toestaat vanwege de zonden van de mensen, vooral van de priesters en prelaten. Wij beseffen dat bij de Heilige Stoel veel verwerpelijke dingen zijn gebeurd. Zoals de ziekte vanaf hier is voortgewoekerd naar alle ledematen, zo zal ook hier de genezing moeten beginnen", belooft Adrianus. "De hele wereld verlangt naar deze hervorming." Adrianus roept op tot nederigheid, gewetensonderzoek en boete. Zijn mea culpa is ongekend in de pauselijke geschiedenis.

Wat kan hij nog meer ondernemen om een naderend schisma te voorkomen? Hij schrijft zijn oude vriend Erasmus, die hij kent uit zijn Leuvense tijd: Kom naar Rome om me te steunen tegen de 'even dwaze en boerse als goddeloze ketterijen' van Luther. Maar Erasmus steekt zijn handen liever niet in dit wespennest en bedankt beleefd voor de eer. De Rotterdamse humanist klaagt dat hij zowel door de roomsen als door de luthersen als verrader wordt gezien. Hij heeft genoeg van de voortdurende aantijgingen dat híj Luthers wegbereider is geweest met zijn kritiek op de geestelijkheid in de 'Lof der Zotheid'.

De Nederlandse paus is bitter teleurgesteld dat zijn vriend hem niet komt steunen. Maar het zou ook niet hebben geholpen. Wat Erasmus en Adrianus voor ogen stond - een kerkelijke en geestelijke hervorming om de godsdiensttwist met Luther te bezweren - is begin 1523 al een gepasseerd station. Er is geen ruimte meer voor nuancering, voor matiging of wijsheid.

Luther noemt Adrianus van Utrecht een 'Leuvense pausezel, een blinde tiran en een speciale dienaar van Satan'. De breuk is niet meer te helen, al was de Nederlandse paus nog tien jaar langer aangebleven.

Eeuwige zaligheid

Adrianus sterft in september 1523 na een ziekbed van vijf weken. Pas een jaar later durft Erasmus tegen Luther te schrijven in zijn traktaat 'Over de vrije wil'. Weer anderhalf jaar later dient Luther hem van repliek met 'Over de slafelijke wil'. De twee denken totaal verschillend over het vermogen van de mens om door eigen inspanningen en goede werken de eeuwige zaligheid te bereiken.

De hervormingsvoorstellen, waar de Nederlandse paus tijdens zijn korte pontificaat vergeefs voor had geijverd, kregen tientallen jaren na zijn dood alsnog hun beslag tijdens het Concilie van Trente, dat in 1545 begon. Adrianus VI wordt ook wel de eerste paus van de Contrareformatie genoemd, de katholieke reactie op Luthers Reformatie. Maar die Reformatie bleek niet meer te stoppen.

Twan Geurts

Twan Geurts (1950) is schrijver en theoloog. Begin dit jaar publiceerde hij de biografie De Nederlandse paus - Adrianus van Utrecht 1459-1523 (Balans). De auteur geeft een serie lezingen over de drie hervormers Luther, Adrianus en Erasmus tijdens de tentoonstelling 'Luther 500 Jaar Reformatie' in museum Catharijneconvent Utrecht (t/m 28 januari 2018).

© RV

Lees meer verhalen over 500 jaar reformatie in Luthers werkkamer.

Deel dit artikel

Het is van het grootste belang dat zijn werken niet worden gepubliceerd en verkocht

kardinaal Adrianus

Zoals de ziekte vanaf hier is voortgewoekerd naar alle ledematen, zo zal ook hier de genezing moeten beginnen

Adrianus