Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Google speelt een rol die God vroeger vervulde

Religie en Filosofie

Peter Henk Steenhuis

© Hollandse Hoogte
Interview

De techniekreuzen willen mensen vangen in algoritmen. Geheimen passen niet in de gedachte van maakbaarheid. Denker des Vaderlands René ten Bos vreest voor verlies van aandacht voor belangrijke zaken.

Het is een immense boete: 4,34 miljard euro moet Google betalen. Opgelegd door de Europese Commissie, vanwege het misbruik van de dominante marktpositie van Google met zijn besturingssysteem Android. Maar Google is zo ontzettend rijk - het moederbedrijf van de internetreus heeft 88 miljard in kas - dat je je afvraagt of het ze wel iets doet, zo'n boete.

Lees verder na de advertentie

Bedrijven als Google hebben bijna iets goddelijks, zegt Denker des Vaderlands René ten Bos. Niet alleen vanwege het geld, vooral vanwege alles wat ze van de burger weten. "Google, Facebook, Apple, Amazon.com - ze eisen niet alleen onze aandacht op, maar maken ons ook compleet transparant", zegt Ten Bos.

Google is zo ontzettend rijk - de internetreus heeft 88 miljard in kas - dat je je afvraagt of het ze wel iets doet, zo'n boete

"Ze weten meer over mijzelf dan ik weet. Ze spelen een rol die God vroeger vervulde. Ook God stond namelijk dichterbij mij dan ikzelf. Als ik naar Amazon.com ga, weten ze dankzij de algoritmen die ze hanteren nauwkeurig welke boeken voor mij relevant zijn. Die algoritmen zijn zo goed, dat ze mijn verlangens en behoeften uitstekend in kaart kunnen brengen, waardoor ze geld en aandacht weten op te eisen, die we vroeger aan andere zaken besteedden."

Eind negentiende eeuw verklaarde Nietzsche God dood. Daarvoor vervulde God een prominente rol in onze samenleving. Is het verkeerd dat bedrijven die rol overnemen?

"Als wij gereduceerd worden tot onze data kun je je afvragen of ons hele verhaal nog wordt gehoord. Facebook-topman Mark Zuckerberg heeft eens gezegd dat de techniekreuzen een soort overheden worden. Daarmee zegt hij eigenlijk, dat de bedrijven ons controleren en grote invloed uitoefenen op ons gedrag."

Een aantal jaren geleden verleidde de reclame mij spullen te kopen waarop ik niet zat te wachten. Nu weten de techniekreuzen via algoritmen waarop ik wél zit te wachten. Vooruitgang, toch?

"Paul Frissen, hoogleraar bestuurskunde aan Tilburg University, zegt dat vrijheid het recht is op het hebben van geheimen. De fundamentele transparantie die deze bedrijven nastreven, druist in tegen welk geheim dan ook."

Het streven naar transparantie is alleen om de verkoop te stimuleren.

"Nee, het gaat verder, dat streven is principieel. In Silicon Valley leeft het idee dat mensen zonder geheimen fatsoenlijker zijn. Want als alles wat jij doet zichtbaar is voor de ander, heb jij minder de neiging stiekem rottigheid uit te halen, of zelfs erover te fantaseren."

In Silicon Valley leeft het idee dat mensen zonder geheimen fatsoenlijker zijn

Wat is er tegen fatsoenlijke mensen?

"De vraag is wie bepaalt wat fatsoenlijk is. Ik zou niet willen dat de techniekreuzen dat doen. Voor mij wordt fatsoen in hoge mate bepaald in interactie tussen twee mensen.

"Luister naar dit citaat van Zuckerberg: 'Having two identities for yourself is an example of a lack of integrity.' Als jij twee verschillende identiteiten hebt, ben je een voorbeeld van iemand aan wiens integriteit getwijfeld mag worden. Met andere woorden: mensen horen overal en te allen tijde identiek aan zichzelf te zijn."

Het is ook knap lastig als je a zegt en b doet.

"Het gaat mij er nu om, dat je overal a zou moeten denken. In de twintigste eeuw is het idee opgekomen dat wij in de samenleving rollen spelen: ik gedraag me thuis anders dan wanneer ik college geef of in de kroeg een biertje drink. Leven we naar het citaat van Zuckerberg, dan geven we dat idee op, want Zuckerberg ziet verschillende rollen als gebrek aan integriteit. Als mensen niet langer geheimen koesteren, of geconfronteerd worden met geheimen van anderen, dan genereert dit homogeniteit in gedrag. Dat is een oude engineerfantasie: gedrag van mensen is maakbaar.

"In de moderne tijd, eigenlijk vanaf de Franse filosoof René Descartes, denken we dat wetenschappelijke methoden het meest geschikt zijn om een samenleving aan te sturen. Er was zoveel oorlog in de wereld omdat mensen in de ban zijn van hun emoties, van hun passions, zoals de Engelse filosoof Thomas Hobbes meende. Wilde je vrede creëren, dan moest je eerst die emoties aan banden leggen.

"Ik leg in mijn colleges altijd uit, dat je niet moet vergeten dat deze mannen werden voortgejaagd door oorlogen. Vrede moest worden uitgevonden, bijna machinaal worden gemaakt, worden geëngineerd. Hoe kan dat het beste? Door mensen transparant te maken, zo te maken dat alles wat ze denken, voelen, menen helder is, inzichtelijk, voorstelbaar en daardoor manipuleerbaar. Dat kun je bereiken door eerst maar eens alles wat die mensen doen te kwantificeren, of modern gezegd, van algoritmen te voorzien."

U legt in colleges uit dat deze vroegmoderne mensen dachten tegen de achtergrond van een constant dreigende oorlog. Zou onze wens naar transparantie niet kunnen voortkomen uit een vergelijkbare dreiging waaraan de wereld te gronde kan gaan: klimaatverandering. Misschien hebben wij ook behoefte aan transparantie en aan een instantie die ons van buitenaf disciplineert?

"In mijn boek over het Antropoceen spreek ik over ecostalinisme, als de overheid ons met morele imperatieven opzadelt, en we bijvoorbeeld worden gedwongen tijdens het douchen ook maar meteen te plassen.

"Deze vorm van engineering gaat ervan uit dat geluk of vrede bijna machinaal kunnen worden bewerkstelligd."

Wanneer we zelf onze ondergang niet weten te voorkomen, hebben we dan geen overheden of bedrijven als overheden nodig die ons helpen te disciplineren? Als de algoritmen daarbij van dienst zijn, is het wellicht een geoorloofde vorm van ecostalinisme.

"Ik heb daar twee reacties op. Ten eerste: het menselijk vlees is zwak - dat is precies de reden om van mensen te houden. Ten tweede: stel dat we die algoritmen nodig hebben, wie bepaalt dan wat we gaan doen? Deze gedachte zet onze democratie op losse schroeven. En ons rechtssysteem! Denk alleen al aan hoe deze bedrijven over eigendomsrecht denken: alles moet ter beschikking worden gesteld, ideeën zijn te belangrijk om voor jezelf te houden. We zouden onze ziel en zaligheid in de handen van de Zuckerbergs leggen."

Hoe je ook reageert, we dienen één ding te beseffen: deze techniekreuzen koloniseren onze aandacht

Denker des Vaderlands René ten Bosch

Hoe zou dan onze reactie moeten zijn?

"Ik begrijp mensen die zeggen: trek je terug, hef je account bij Facebook op. Doe niet mee aan de digitalisering, zoek andere manieren van contact. Wat je bij jongeren nu ook al ziet gebeuren. Aan de andere kant, mijn leven en werk zijn door internet ongelooflijk veel makkelijker geworden.

"Hoe je ook reageert, we dienen één ding te beseffen: deze techniekreuzen koloniseren onze aandacht - die term is niet van mij. Ik dacht dat ik redelijk gedisciplineerd was, maar vorige week confronteerde mijn zoon mij ermee, dat ik tijdens het kijken van een voetbalwedstrijd appjes verstuurde. Vond hij niet leuk.

"Ik moest denken aan een uitspraak van de Amerikaanse psycholoog en socioloog Herbert Simon, die in de jaren zeventig van de vorige eeuw al zei: "Wat informatie opeist is nogal duidelijk. Ze eist de aandacht op van degenen die haar ontvangen." Vandaar dat een overvloed aan informatie een schaarste aan aandacht creëert. De techniekreuzen streven met hun overvloed aan informatie totale transparantie na, die gepaard gaat met groot verlies van aandacht voor zaken die we vroeger uiterst belangrijk vonden. Langzaam dringt tot ons door dat we een fundamenteel andere houding krijgen ten opzichte van elkaar, en van de manier waarop we contact hebben met elkaar."

René ten Bos is in april 2017 benoemd tot de vierde Denker des Vaderlands. In Trouw laat hij geregeld zijn filosofisch licht schijnen over allerlei actuele kwesties.

Lees ook:

Jezelf van Google laten halen? Vergeet het maar

Verschillende rechterlijke uitspraken ten spijt, om in Google links verwijderd te krijgen, kan nog knap lastig zijn. Wordt het burgers onterecht moeilijk gemaakt of zijn de verwachtingen rond dit 'vergeetrecht' gewoon te hooggespannen?

Deel dit artikel

Google is zo ontzettend rijk - de internetreus heeft 88 miljard in kas - dat je je afvraagt of het ze wel iets doet, zo'n boete

In Silicon Valley leeft het idee dat mensen zonder geheimen fatsoenlijker zijn

Hoe je ook reageert, we dienen één ding te beseffen: deze techniekreuzen koloniseren onze aandacht

Denker des Vaderlands René ten Bosch