Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gereformeerde theoloog: 'Darwin en God gaan prima samen'

Home

Gerrit-Jan Kleinjan

© Meulendijks Nanne

Gijsbert van den Brink is de eerste Nederlandse orthodox-gereformeerde theoloog die geen moeite meer heeft met Darwins evolutietheorie.

Zo'n vijftien jaar terug stond Gijsbert van den Brink, hoogleraar theologie aan de Amsterdamse Vrije Universiteit, nog op het standpunt dat het bijbelverhaal uit Genesis letterlijk vertelt hoe God mensen, dieren en planten heeft geschapen. Geleidelijk kwam hij tot de conclusie dat de verklaring van Darwin betere kaarten heeft voor het ontstaan van de diversiteit aan leven op aarde. In een uitvoerige studie zet hij nu uiteen hoe orthodox-gereformeerde geloofsvoorstellingen tóch te rijmen zijn met een aarde van miljoenen en miljoenen jaren oud.

Lees verder na de advertentie

'Of je gelooft in evolutie óf je gelooft in Gods soevereine wil', stelt de atheïstische filosoof Herman Philipse. Wat vindt u?

"Evolutie kan als zodanig door God gewild zijn. Het toevalskarakter van natuurlijke selectie sluit niet uit dat op een hoger plan wel degelijk zoiets als goddelijke sturing, voorzienigheid of leiding een rol kan spelen."

Orthodox protestanten lezen te letterlijk en hebben niet altijd gevoel voor het specifieke genre. Daarom hebben zij moeite met de evo­lu­tie­the­o­rie

Waar veel christenen al lang geen problemen meer hebben met een symbolisch lezen van het bijbelboek Genesis, is dit bij orthodox-gereformeerde protestanten nog een groot discussiepunt. Hier en daar geldt de evolutietheorie zelfs nog als 'atheïstisch complot'. Van den Brinks studie is een breuk met een lange traditie. Met name bij behoudende protestanten (Van den Brink rekent zich tot de Gereformeerde Bond, de orthodoxe flank van de Protestantse Kerk in Nederland) heeft hij een gezaghebbende reputatie. Zo was hij co-auteur van de 'Christelijke dogmatiek', een handboek dat na verschijnen vele drukken beleefde.

Waarom hebben juist orthodoxe protestanten zoveel moeite met de evolutietheorie?

"Vanwege hun omgang met de Bijbel. Ze zijn geneigd om de Bijbel letterlijk te lezen en hebben niet altijd evenveel gevoel voor het specifieke genre van sommige bijbelpassages. In de negentiende eeuw werd de evolutietheorie nog met een zekere openheid ontvangen. Begin twintigste eeuw komt het fundamentalisme op en dan worden de schroeven aangedraaid. Het is een sjibbolet geworden."

Hoe kwam u tot uw inzichten?

"Het was rond 2005 dat ik evolutie serieuzer begon te nemen. Dat ging geleidelijk, met name door gesprekken met natuurwetenschappers. Ik werkte op de universiteit, dan kom je elkaar toch tegen. Christelijke natuurwetenschappers zeiden tegen mij dat je als theoloog moet uitkijken om evolutie gewoon van tafel te vegen. Toen dacht ik: als dat zo is, dan moet ik het als theorie serieus nemen. Niet dat ik er direct voor wilde gaan, wel dacht ik dit: stel dat het waar is, wat betekent dat dan precies? De evolutietheorie roept heel veel vragen op. Hoe moet ik dan de Bijbel lezen? Hoe zit het met het kwaad, als er al miljoenen jaren lijden en dood is in de schepping? Hoe zit het dan met de zondeval? Hoe zit het met Adam en Eva?"

Dat het verhaal over Adam en Eva een letterlijk verslag is, is voor veel orthodoxe christenen onomstreden. Hoe luidt uw verklaring?

"Ik probeer het te recontextualiseren, dus binnen een evolutionaire context te plaatsen. Er zijn ooit eerste mensen geweest met een bewustzijnsniveau dat wij ook hebben. Zij zijn de verkeerde weg ingeslagen, terwijl ze ook anders hadden kunnen doen. Zo zie ik de zondeval. Dat is ook wat ons mensen schuldig maakt."

De evolutietheorie is gebaseerd op empirisch bewijs. Dat is een groot verschil met uw theologische aannames, die uitgaan van geloof en openbaring.

"Dat klopt. Ik neem de theologie serieus en ik neem de natuurwetenschap serieus. Die twee vullen elkaar aan. Wat niet mag, lijkt me, is dat de theologie dingen zegt waarvan we wetenschappelijk weten dat ze niet waar zijn."

Je kunt niet volhouden dat pas toen de mens zondigde de dood ontstond

U ziet in uw uitleg geen tegenspraak?

"Nee, de voorstelling die ik nu heb over de eerste mensen en de zondeval is niet strijdig met evolutionaire ontwikkeling. Het wordt ook niet ingegeven door de evolutietheorie. Hoewel, ooit moet het eerste morele kwaad gebeurd zijn door een mens die daarvoor verantwoordelijk kon worden gehouden."

Dit is toch iets heel anders dan het klassieke verhaal waarin de dood de straf op de zonde is?

"Je kunt niet volhouden dat pas toen de mens zondigde de dood ontstond. Daar komt overigens wel steeds meer openheid over in mijn kringen. Wat betreft planten wordt het al helemaal niet ontkend en bij dieren zie je dat ook al meer. Dan blijft natuurlijk nog de vraag hoe het zit met de dood als straf op de zonde van de mens. Daar staan een paar stevige uitspraken over in het Nieuwe Testament, bij Paulus bijvoorbeeld. Daar probeer ik recht aan te doen. Jij zult dat misschien een constructie vinden, maar ik beweer dat die eerste mens de mogelijkheid had om het eeuwige leven, dus om onsterfelijkheid te verwerven. Door te zondigen verspeelt hij die mogelijkheid. Het zondevalverhaal gaat volgens veel exegeten over dit verlies van onsterfelijkheid."

Juist onsterfelijkheid is in strijd met de evolutietheorie.

"Het is niet in strijd met wat je kunt geloven als je uitgaat van de Schepper. Die is in staat om op de een of andere manier onsterfelijkheid te verlenen. Dat zeg ik dan weer uit mijn geloof, zoals ik ook geloof dat God in het eschaton (het einde der tijden, red.) alsnog onsterfelijkheid zal geven."

Evolutie verloopt zonder doel en zin. Ondermijnt die gedachte niet het christelijke wereldbeeld, waarin alles betekenis heeft?

"Darwin was zelf een theïst, tot het einde van zijn leven. Hij geloofde dat God de eerste levensvormen geschapen had. Wanneer mensen als Richard Dawkins en Herman Philipse zeggen dat evolutie alleen samengaat met atheïsme, dan hebben ze zelfs Darwin tegen zich. Ik noem hen aanhangers van een atheïstische ideologie die de evolutietheorie kaapt voor de eigen levensbeschouwing."

Evolutie verloopt grillig. Het valt toch niet te ontkennen dat doel en zin moeilijker wordt om te geloven bij het aanvaarden van de evolutietheorie?

"Dat is waar, je kunt het niet meer zo vanuit de natuur terugzien dat er doel en zin is. Toch stellen sommige evolutiebiologen dat het erop lijkt dat de beginwaarden wel van dien aard zijn, dat het op iets mensachtigs moest uilopen. De evolutiebioloog Conway Morris noemt dat convergentie, waarmee hij bedoelt dat de natuur telkens weer soortgelijke oplossingen uitvindt voor problemen waardoor uiteindelijk telkens complexere levensvormen ontstaan."

Hoe ziet u God als evolutie de motor achter de geschiedenis is?

"Het grondplan is bedacht voor God. Dat verhoogt mijn bewondering voor God alleen nog maar meer." Een recensie van 'En de aarde bracht voort. Christelijk geloof en evolutie' staat links van dit verhaal.

Lees verder: Onze recensie van 'En de aarde bracht voort', Gijsbert van den Brinks boek over de evolutieleer

Deel dit artikel

Orthodox protestanten lezen te letterlijk en hebben niet altijd gevoel voor het specifieke genre. Daarom hebben zij moeite met de evo­lu­tie­the­o­rie

Je kunt niet volhouden dat pas toen de mens zondigde de dood ontstond