Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Geloof is geen keuze

Religie en Filosofie

Welmoed Vlieger

© Maartje Geels
Column

Dat jij in een sprookje wilt geloven moet je zelf weten maar…” Hoe vaak heb ik deze opmerking, in verschillende varianten en toonaarden, niet langs zien komen op Twitter. 

Met dat sprookje wordt dan God bedoeld. De geadresseerde is meestal iemand die open voor zijn of haar geloof uitkomt. Zo kan een twitterbio al voldoende aanknopingspunten geven om een religieuze affiniteit bij de persoon in kwestie te vermoeden en deze er bij de haren bij te slepen, als dat zo uitkomt. Bijvoorbeeld als een opmerking van deze persoon niet helemaal bevalt. “Dat jij in een sprookje wilt geloven moet je zelf weten maar…”

Lees verder na de advertentie

Nu kun je van de formule God = sprookje van alles vinden maar wat mij vooral interesseert is dat geloven zo vaak gekoppeld wordt aan het werkwoord ‘willen’. Iets willen betekent dat je het ook níet kunt willen. En daar ga je dan. Moet een rationeel en weldenkend mens anno 2018, die niet wegkijkt van de mondiale gruwelijkheden voortkomend uit religieus fanatisme, eigenlijk nog wel wíllen geloven in zoiets als een goddelijke bron of macht? 

Je kan niet gedwongen worden een bepaalde overtuiging te hebben, dan wel hier afstand van te doen

Zie hier de grote denkfout die maar van geen wijken wil weten: dat geloven een keuze zou zijn, in die zin dat je er dus ook, eenvoudigweg, van af kunt zien.

... Ik kan niet anders

Geloof is geen keuze, het is een innerlijke overtuiging – weliswaar één die (gelukkig) niet zonder de nodige onzekerheid en twijfels is, maar toch: een overtuiging. En een overtuiging kies je niet. Dit is ook weer iets anders dan dwang: je kan niet gedwongen worden een bepaalde overtuiging te hebben dan wel hier afstand van te doen. 

In verband met dit laatste trof mij een verhaal dat mijn promotor onlangs vertelde over de geestelijke Mehdi. Hij was in 1979 fanatiek achter de revolutie van de Iraanse ayatollah Khomeini gaan staan, maar raakte meer en meer gedesillusioneerd. Dezelfde moskee die eerst eerbied opriep, vervulde hem ineens met angst en vrees: vrees voor de geheime politie. Die vrees paste niet bij zijn religie. Met dat inzicht bevatten zijn preken politieke springstof: “Vrijheid is de voorwaarde voor religie. Geloof kan niet worden afgedwongen. Niemand bidt waarachtig met het mes op de keel.”

Dit lijkt ook mij cruciaal: dat religie gevrijwaard dient te zijn van dwang. Voor religieus fundamentalisme is geen plaats als vrijheid de grondslag van religie is. Die vrijheid heeft dan dus niet zozeer te maken met het hebben van een keuze tussen verschillende mogelijkheden, maar met innerlijkheid en oprechtheid. “Hier sta ik, ik kan niet anders.” En is dat ook eigenlijk niet waar het uiteindelijk om gaat: te weten waar je werkelijk door bewogen wordt, het brandpunt te herkennen waar alle middellijnen samenkomen?

Toen hoogleraar Frits de Lange alweer ruim een jaar geleden vaarwel zei tegen de hemel (Trouw, 27 mei 2017) was dat niet zozeer een keuze, maar het afscheid van een overtuiging die opgehouden was overtuiging te zijn. “Er is maar één leven, en dat is dit. Een subliem mysterie waarvan we slechts een fractie doorgronden, even schitterend als absurd.” Voilà, een nieuwe overtuiging was bij De Lange geboren. Of hij er ooit op zal worden aangesproken dat hij in een dergelijk ‘sprookje’ wenst te geloven durf ik te betwijfelen. Dat vrijheid de grondslag van zijn nieuwe overtuiging is staat voor mij echter vast.

Filosoof Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees hier haar eerdere columns.

Deel dit artikel

Je kan niet gedwongen worden een bepaalde overtuiging te hebben, dan wel hier afstand van te doen