Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filosoof Henk van der Waal zoekt de mystiek op het strand

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Henk van der Waal is dichter en filosoof. Vorig jaar kwam zijn boek uit: Mystiek voor goddelozen. © Inge van Mill
Interview

Religies werken beknellend, vindt dichter-filosoof Henk van der Waal. Ga voor een religieuze ervaring liever naar zee dan naar de kerk.

Wie van Wijk aan Zee naar de Noordpier rijdt, op weg naar strandtent Aloha, ziet ter linkerzijde plotseling de kolossen van de hoogovens opdoemen. Dat is schrikken: immense loodsen, bergen grauwe sintels, schoorstenen die bloemkolende stoomwolken de lucht in drijven. Even verderop staan nog drie reusachtige windmolens. Pas zo'n honderd meter na deze uitbarsting van industriële bedrijvigheid opent zich het Noordzeestrand, dat op deze bewolkte zomerdag maar weinig bezoekers trekt. Een vrouw in regenjas laat de hond uit. In de bruingrijze zee dobberen een paar windsurfers rond.

Lees verder na de advertentie

In het rommelig-gezellige Aloha wacht Henk van der Waal, gelauwerd dichter en eigenzinnig filosoof. In die laatste hoedanigheid publiceerde hij vorig jaar 'Mystiek voor goddelozen', een ambitieuze poging om de mystieke ervaring filosofisch te begrijpen. Maken wij mensen deel uit van iets groters? Hoe dan? Valt er iets zinnigs te zeggen over de 'kosmische koestering', die we soms kunnen ervaren? Het lijken misschien geen onderwerpen die je bespreekt in een strandtent onder de rook van de hoogovens, maar daar denkt de 58-jarige filosoof anders over. "We zitten hier in een hoogenergetische omgeving", constateert hij, zichtbaar genietend van het uitzicht. "Die schoorstenen staan symbool voor de industrie, die onze manier van leven mogelijk maakt. Staal bijvoorbeeld, dient ervoor om vracht- en cruiseschepen over de wereldzeeën te laten varen. Aan de andere kant zien we de leegte van het strand, de pure anorganische natuur. Laat ik zeggen, de ruimte-tijd-ervaring."

Het ligt misschien aan mijn generatie, maar ik heb religie ervaren als beknellend

Wacht even, de ruimte-tijd-ervaring? Dat klinkt wel erg abstract. Eerst maar eens vragen waarom Henk van der Waal, die tenslotte ook dichter is, zich als filosóóf bezighoudt met het mystieke. Is dat geen zaak van gelovigen? Kun je daar met de ratio wel bijkomen?

"Voor mij is het denk ik de noodzaak om, hoe zeg ik dat, de diepte van de existentie te ervaren", zegt Van der Waal, vriendelijk glimlachend. "In het verleden zijn religies heel goed geweest in het benoemen van het onbestemde, in het vormgeven en toegankelijk houden daarvan. En nu religies... nou ja, goed... in diskrediet zijn geraakt, is de vraag: wie doet dat nú, wie houdt het gaande?"

Wilt u die rol van de kerk overnemen?

"Het ligt misschien aan mijn generatie, maar ik heb religie ervaren als beknellend, als een machtsinstituut dat ook altijd een moreel-maatschappelijke orde wil scheppen, een orde die anderen vaak buitensluit. Wij hebben nu een heel kabbelend christendom over, dat zich goed in de privésfeer laat nestelen, maar we weten wat het gevaar is als een religie zich inlaat met macht."

U zoekt een mystiek zonder machtsverhoudingen.

"Ja, en dan kom je al snel uit op de kunst, de poëzie, de literatuur, die hebben vaak invulling gegeven aan de ervaring van het mystieke - denk aan kunstenaars als Mark Rothko, Anish Kapoor. Maar de filosofie heeft dat thema nogal laten liggen. Ze wilde zich vestigen als wetenschap en is niet in het gat gesprongen dat de religies hebben achtergelaten. Daarmee is het terrein voor een groot deel braak komen te liggen."

Je moet die mystieke ervaring niet invullen, vindt u. Het dak van de kathedraal moet openblijven. Maar er is toch juist grote behoefte aan zo'n dak: aan een verhaal, een symboliek die verbindend werkt?

"Jawel, maar dat verbindende verhaal mag niet belangrijker worden dan de mensen zelf - het mag niet moreel van aard worden. Daar zit bij mij angst achter. De angst dat je je uitlevert aan ideologieën, dat je je kritische vermogens terzijde schuift en meegezogen wordt door de massa. Massahysterie heeft tot veel ellende geleid."

U hebt geen vertrouwen in de kerk, maar uw waarschuwingen tegen de macht van onder meer de technologie doen ouderwets-christelijk aan. Waarom belemmert technologie ons geluk?

"Natuurlijk hebben we veel te danken aan technologische vernieuwing", begint Van der Waal enthousiast. "We hebben een enorme sprong gemaakt! De technologie heeft onze gebeurtenisratio ongelooflijk opgeschroefd en onze mogelijkheden vergroot. Dat is positief. Maar het wordt ons ook vaak te veel. We hebben vaak het gevoel door de technologie geleefd te worden, in plaats van zelf te leven. Ik denk, ik hoop in elk geval, dat we in staat zullen zijn die enorme beweging weer dienstbaar te maken aan onszelf, zodat zij onze vrijheid vergroot. Dat wij niet langer voer zijn voor technoreuzen." Lachje. "Een soort nieuwe democratisering wellicht."

Het gaat dus om het heroveren van onze vrijheid.

"Kijk, je kunt de hele tijd overal aan meedoen, maar dan is het de vraag hoeveel je echt zelf beleeft. In dat opzicht kunnen we wel iets leren van monniken. Achter die dikke kloostermuren scheppen ze een hele strakke omgeving, met één geloof en heldere voorschriften. Daardoor ontstaat er een openheid in de drukte, een oog in de storm. Tegenwoordig is het strand naar mijn idee zo'n open ruimte, zo'n singuliere plek. Mensen kunnen zich daar verbonden voelen met elkaar, maar ook met iets abstracts als ruimte en tijd. Alleen is zo'n strand wel een veel vrijere plek dan een kerk of klooster. Het wordt niet omsloten door een verhaal en staat niet vol met symboliek - daar is hier juist niets van over."

Henk van der Waal bij Wijk aan Zee. © Inge van Mill

Hoe komt het, denkt u, dat niet iedereen die behoefte aan openheid voelt?

"Naar mijn idee staat de eigen subjectiviteit tegenwoordig onder druk. Mensen zijn al snel slaaf van Netflix of hun mobieltje, wat eigenlijk betekent dat ze worden geleefd. Door tot jezelf te komen, kun je dát zijn wat er in je gebeurt. Alleen, en dat is de twist: dat wát je bent is niet zozeer iets van jezelf, dat zijn vaak juist dingen die van buiten komen. Zoals de natuur, maar ook de taal. Die heb je niet zelf bedacht, maar geïncorporeerd. En alleen doordat je die hebt geïncorporeerd, kun je hem weer op eigen wijze naar buiten brengen."

Wat je hier ziet: leegte, lucht. Maar ook de materie - dat is zo fantastisch, dat we daar zelf uit bestaan

Henk van der Waal

Dus door stil te staan bij jezelf, voel je dat je onderdeel bent van iets groters?

"Doordat je dat grotere van binnenuit bént en weer de wereld ingooit - of liever nog even voor jezelf houdt."

U vergelijkt dat met een X, een figuur die naar beneden toe verzamelt en naar boven toe openstaat.

"Ik dacht op een gegeven moment: wat is nou eigenlijk 'zijn'. Met een knipoog naar Heidegger schreef ik 'zijn' toen met een X in het midden: zXn. Met de onderste benen van de X houden we ons lichaam en de materialiteit onder controle. Tegelijkertijd proberen we ons met de bovenste armen van de X open te stellen. Zo zuigen we dat wat ons te boven gaat naar binnen. Het mystieke ervaar je als je dat openstaan voor het grotere in jezelf verzameld houdt en níet meteen omzet in handelen. Vaak moet je handelen natuurlijk, maar het is zo prettig en raadzaam om dat handelen bij tijd en wijle uit te stellen. Dan onttrek je je even aan de keten van oorzaak en gevolg en kun je raken aan het mystieke. Je houdt je verleden en je toekomst dan samengebald in jezelf aanwezig. En als je vervolgens weer iets gaat doen, doe je dat op een rijkere, gereflecteerde wijze."

Op wat voor momenten gebeurt dat?

De filosoof kijkt naar de zee, waar surfers wachten op een golf. "Sommige mensen beleven het als ze heel intensief sporten. Dat heeft met concentratie te maken. "Al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam", zei Spinoza al. Neem de surfer. Die is euforisch als hij na eindeloos op het water te hebben gedreven tien seconden op zijn plank staat. Zo gaat het ook bij mystiek. Misschien dat ik die ervaring daarom vooral heb als ik schrijf. Of als ik denk dat er echt staat wat ik wilde schrijven."

Dat klinkt meer als een triomf van de wil, dan als een mystieke ervaring.

"Zeker, maar als iets gelukt is, zit er ook ontvankelijkheid in. Juist door al die moeite te doen, krijg je iets cadeau en kan er ineens meer staan dan je wilde of verwachte of verdiende. De basisstructuur van het bestaan kan dan zomaar doorschemeren in de tekst."

Basisstructuur, wat is dat dan?

"Nou, wat je hier ziet: leegte, lucht. Maar ook de materie - dat is zo fantastisch, dat we daar zelf uit bestaan, maar dat die ook om ons heen staat en ons de openheid van ruimte en tijd geeft om in te leven. Je kunt dat 'zijn' noemen, zoals Heidegger deed, maar dat is te algemeen. Ik probeer er daarom andere woorden voor te vinden, zoals wijdte of onbevattelijke omvatting; het is eigenlijk de openheid die ons vrijmaakt. Dat vrije en opene van binnenuit zíjn, daar gaat het mij om."

Vorig jaar verscheen van Henk van der Waal: 'Mystiek voor goddelozen', Querido; 431 blz., € 19,99. Deze lente publiceerde hij 'Door alle honderd harten wit te kalken' Querido; 69 blz. € 16,99, over dezelfde thematiek.

Dichter- filosoof

Henk van der Waal (1960) is filosoof en dichter. Voor zijn eerste dichtbundel 'De windsels van de sfinx' (1995) kreeg hij de C. Buddingh-prijs. Zijn vijfde bundel 'Zelf worden' werd bekroond met de Ida Gerhardt Poëzieprijs. Als filosoof maakte hij in 2012 naam met zijn boek 'Denken op de plaats rust'. Dat werd vorig jaar gevolgd door 'Mystiek voor goddelozen', door Trouw-recensent Hans Dijkhuis omschreven als 'een gedurfde poging tot een alomvattende visie op de wereld en de menselijke geschiedenis'. Van der Waals poëzie werd door Janita Monna omschreven als 'een vorm van dieper denken'. "Wil je de reikwijdte daarvan ervaren, dan moet je ergernissen of verwachtingen loslaten en meegaan, op het ritme van je ademhaling, zoals de gedichten in een beweging van uitwaaieren en terugtrekken over de pagina's golven."

Lees ook:

Weg met de hegemonie van de witte filosoof

De filosofie is te wit, te mannelijk, verouderd, klinkt het. Is de filosofische canon toe aan vernieuwing?

De levenslessen van 'liefdesfilosoof' Jan Drost: 'Samensmelten klinkt mooier dan het is'

Sinds zijn eerste boek 'Het romantisch misverstand' wordt Jan Drost (42) beschouwd als liefdesfilosoof. Zijn eigen relatie wist hij er niet mee heel te houden. Over dat liefdesverdriet schreef hij 'Als de liefde voorbij is',dat onlangs verscheen.

Deel dit artikel

Het ligt misschien aan mijn generatie, maar ik heb religie ervaren als beknellend

Wat je hier ziet: leegte, lucht. Maar ook de materie - dat is zo fantastisch, dat we daar zelf uit bestaan

Henk van der Waal