Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filosofen die hielden van Hitler, kun je die blijven lezen?

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

Martin Heidegger © afp
Interview

Filosofen die hielden van Hitler: kun je die blijven lezen? De Nederlandse Martin Heidegger-kenner Alfred Denker vindt van wel. Deze week verscheen zijn veelgeprezen biografie van de Duitse filosoof.

Bestaat er zoiets als fascistisch denken? Die vraag klinkt weer extra urgent, nu in Nederland sinds oktober een verhit debat woedt over 'De Ondergang van het Avondland' van Oswald Spengler - een visionaire, maar controversiële cultuurfilosofische klassieker uit de jaren twintig. Tijdens de drukbezochte presentatie in Amsterdam waarschuwde historicus Frits Boterman het publiek zich niet te laten meeslepen door Spenglers boek, dat volgens hem het nazisme heeft gelegitimeerd.

Lees verder na de advertentie

Hij was niet de enige die het boek als gevaarlijk bestempelde, al betoogden vele anderen, onder wie initiator Ad Verbrugge, dat je best om de foute passages heen kunt lezen. Maar kan dat inderdaad? En maakt het nog uit dat Spengler Hitlers adviseur had willen worden? De meningen lopen uiteen, maar omdat Spengler in de canon van de filosofie een marginale plek inneemt, zal het tumult waarschijnlijk geen jaren aanhouden.

Dat is juist wel het geval bij Martin Heidegger (1889-1976), over wie de Nederlandse Heidegger-kenner Alfred Denker deze week een boek heeft uitgebracht dat in Die Zeit 'de beste inleiding in Heideggers werk' genoemd is - al is het nog maar een voorproefje van de driedelige biografie waaraan Denker werkt. Bijzonder aan het boek is dat Denker leven en werk van Heidegger op elkaar betrekt.

Belangstelling voor Heideggers denken betekent in Duitsland inmiddels 'academische zelfmoord'

Pijnpunt

Want daar ligt een pijnpunt. Juist omdat Heidegger wordt gezien als de geestelijk vader van talloze twintigste-eeuwse filosofen - van Hannah Arendt tot Sarte en Levinas - kwam het als schok toen de Duitse filosoof Peter Trawny in 2014 jarenlange vermoedens bevestigde dat Heidegger niet alleen antisemitische uitspraken had gedaan, maar ook een warm pleitbezorger was geweest van Hitlers nazistische filosofie. Daar kwamen vorig jaar nog de brieven bij die Heidegger aan zijn broer Fritz schreef; nog in 1946 beschouwt de Duitse denker de oorlog als de strijd van een 'Avondland' tegen de grote bedreiging van bolsjewisme en amerikanisme.

Volgens Alfred Denker (1960), die zich al een half leven met Heidegger bezighoudt, betekent belangstelling voor diens denken in Duitsland inmiddels 'academische zelfmoord'. Nederlanders lijken milder, het idee dat je zo'n gigant negeert omdat hij fout is geweest, betitelde de Nijmeegse hoogleraar Gert-Jan van der Heiden in Trouw vorig jaar als onzinnig.

Maar kun je Heideggers politieke ideeën wel scheiden van zijn denken? En kun je een scheiding maken tussen later werk en een nog niet door nazisme besmet meesterwerk als 'Sein und Zeit', uit 1927 (zie kader). Volgens Denker is dat te makkelijk. Heideggers steun aan de nationaal-socialisten staat niet zomaar los van zijn werk, zelfs niet van zijn magnum opus.

Akelige feiten

Daarbij aarzelt hij niet de akelige feiten te noemen. In 1931 stuurde de filosoof zijn broer Frits bijvoorbeeld een exemplaar van 'Mein Kampf' als kerstcadeau. In de begeleidende brief zegt hij veel te verwachten van Hitler. "Er zullen zich nog heel andere krachten bij de nationaal-socialistische beweging aansluiten. Het gaat niet meer om kleine partijpolitiek - maar om de redding of ondergang van Europa en de Europese cultuur. Wie dat nu nog niet begrijpt, is het waard in de chaos vermalen te worden."

Anders dan veel andere commentatoren legt u een verband tussen Heideggers filosofie en zijn politieke ideeën. Hij ziet het nationaal-socialisme als vervulling van zijn filosofie.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© rv

"De simpelste manier om het te zeggen is dat Heidegger geweldig onder de indruk is van de Hitlerbeweging die door Duitsland gaat. Hij gelooft dat het Duitse volk eindelijk zijn eigen opgave in de geschiedenis heeft gevonden. Maar voor wat er echt gebeurt, is hij blind. Als de zoon van de filosoof Husserl ontslagen wordt om zijn joodse afkomst, hoewel hij in de Eerste Wereldoorlog aan het front gevochten heeft, schrijft Heidegger diens moeder dat dit zo'n beetje de uitschieters zijn die bij elke revolutie horen. Hij begrijpt niet dat zo'n ontslag juist de kern is van de Hitlerbeweging."

Heideggers leven heeft zich altijd afgespeeld rond de universiteit. Dat is een gevaar en dat zie je nog steeds wel, vooral bij academische filosofen.

Wat zegt dat eigenlijk over zijn manier van denken?

"Het laat denk ik wel een gevaar zien van de existentiële fenomenologie, de stroming waartoe hij gerekend wordt. Fenomenologen proberen in de concrete, alledaagse werkelijkheid een structuur zichtbaar te maken, maar die staat nooit helemaal los van hun eigen leven. Daar kan het misgaan. Heidegger had een heel eigen idee over wat nationaal-socialisme moest zijn en toetste dat niet meer aan de werkelijkheid. Dat maakt de discussie ook zo ingewikkeld. Hij werd meegesleurd door het enthousiasme van die tijd: Hitler bood hoop. Democratie had Duitsland sowieso weinig opgeleverd behalve een crisis en inflatie: als je je salaris binnen had, moest je meteen naar de bakker rennen, omdat dat brood een dag later een miljoen mark duurder kon zijn. Dat was de situatie in de jaren dertig. Wij denken meteen aan Auschwitz, de Duitsers van toen nog niet."

Toch heeft hij zijn ogen totaal gesloten voor het lot van joden.

"Ja, al was hij niet de enige. Er is één hoogleraar die iets heeft gezegd over het ontslag van Heideggers joodse collega's. En toen de synagoge van Freiburg werd afgebrand, die stond náást het universiteitsgebouw, was er ook maar één er iets over heeft gezegd, dezelfde theoloog Engelbert Krebs."

Waar is het misgegaan bij Heidegger? Wat kunnen filosofen van nu daarvan leren?

"Heideggers leven heeft zich altijd afgespeeld rond de universiteit. Dat is een gevaar en dat zie je nog steeds wel, vooral bij academische filosofen. Die houding van: ik ben nu bezig met Kants 'Kritik der Reinen Vernunft', dat daar een stelletje malloten in bruine hemden rondlopen, dat is niet mijn probleem. Pas na 1968 gingen filosofen zich vaker met maatschappelijk problemen bezighouden."

Tegenwoordig inspireert een denker als Oswald Spengler in Nederland opnieuw tot het idee dat de westerse cultuur in gevaar is. Wat vindt u daarvan?

"Bij Spengler moet je ook kritisch kijken of wat hij zegt wel houdbaar is. Het is een mooie grote theorie over de opgang en ondergang van culturen, die ook aan alle kanten rammelt. Dus als je denkt dat Spengler ons gereedschap heeft gegeven om onze eigen tijd te begrijpen, moet je ook voorzichtig zijn als je niet in rare rechtse bewegingen terecht wil komen. Zo'n fout maakte Heidegger zelf toen hij zich liet beïnvloeden door de krijgshaftige ideologie van de schrijver Ernst Jünger. Heidegger heeft het ook voortdurend over strijd. En die moet hard gevoerd worden. Alles staat op het spel. Dat was de retorica van de jaren dertig, iedereen sprak zo."

Wij mensen hébben volgens Heidegger niet een verleden als iets dat los van ons staat, we zijn dat ook.

En niemand kon het wat schelen wat er met de joden gebeurde.

"Ik denk dat iedereen meer heeft geweten dan achteraf is toegegeven. Heidegger kende de ontslagen filosofen persoonlijk: zijn favoriete leerling Hannah Arendt, Karl Löwith. Daarom is het zo merkwaardig dat hij kort na de oorlog nog die vrij verschrikkelijke opmerking maakte over emigranten die nu 'vanuit Amerika Duitsland zwart maken'. Terwijl die allemaal moesten vluchten!"

Hoe kijkt u zelf tegen Heideggers denken aan en wat is daaraan veranderd?

"De reden dat ik met het hele gedoe begonnen ben, is dat Emmanuel Faye Heideggers foute verleden naar buiten bracht. Ik was op Heidegger afgestudeerd en ben later op hem gepromoveerd. Al die tijd was zijn nazistische verleden geen thema, ik had geen idee dat er een probleem lág. Dus dat wilde ik daarna weleens uitzoeken. Als denker staat hij nog steeds overeind. Maar als je hem kritisch, in zijn context bekijkt, zie je ook parallellen met onze tijd. Als je ziet hoe Hitler dat woord joden erin hamerde, om maar te laten zien dat dát het probleem is en als we van de joden af zijn, dan wordt het hier de hemel op aarde, dan zie ik overeenkomsten met hoe we tegenwoordig over moslims en over vluchtelingen praten. Alsof elke moslim een terrorist is.

"Tegenwoordig kennen we allemaal wel één vluchteling voor wie we opkomen, een kind op school bijvoorbeeld, maar tegelijk moet je op Wilders stemmen. Dat zag je ook bij Heidegger, hij had een verhouding met zijn joodse leerling Hannah Arendt, maar 'de joden' vormden een bedreiging. Dan is het prettig als iemand zegt: klopt het wel waar we mee bezig zijn?"

Heidegger in zijn tuin, vermoedelijk in 1964. © ullstein bild via Getty Images

Wat dacht Heidegger?

Wat maakt 'Sein und Zeit', waarmee Heidegger in 1927 beroemd werd, tot zo'n belangrijk boek? Dat is de revolutionaire vraag of we wel weten wat een ding is en wat waarnemen is. Volgens Heidegger is het objectief kijken naar de werkelijkheid, zoals in de wetenschap wordt beoogd, een afgeleide manier van kijken. Voordat je de wereld ervaart als object, sta je er al middenin. Pas als er met die wereld waarin je 'geworpen' bent iets mankeert, word je je bewust van de scheiding tussen jezelf én die wereld. Heidegger geeft het voorbeeld van de hamer, die je pas bewust gaat bekijken als hij stuk is. Daarvoor gebruik je hem gewoon, zoals hij bedoeld is. Wat aan zo'n gebruikscrisis vooraf gaat, ons in-de-wereld-zijn als mensen die betrokken zijn op een doel dat voor hén van belang is, wordt vergeten in de traditionele kentheorie van filosofen als Descartes en Kant.

Net als zijn leermeester Husserl, de eigenlijke vader van de fenomenologie, vertrekt Heidegger in 'Sein und Zeit' vanuit de vraag hoe de werkelijkheid aan ons verschijnt. En dat is zoals gezegd allereerst vanuit onze 'geworpenheid'. Als we dat beseffen krijgen we minstens twee dingen beter in zicht: zijn en tijd - vandaar de titel.

Wij mensen hébben volgens Heidegger niet een verleden als iets dat los van ons staat, we zijn dat ook. We hébben geen toekomst, we zijn onze verwachtingen. Met de taal en cultuur is het net zo: voordat je die bewust gebruikt, maak je al deel uit van een bepaalde culturele horizon. Heidegger wil daarmee niet zeggen dat wetenschap onzin is, maar hij gelooft wel dat het wetenschappelijk wereldbeeld een afgeleide is van de concrete ervaring waarbinnen wetenschappelijke vragen opkomen. Die scepsis tegenover de pretenties van objectieve wetenschappelijkheid heeft grote invloed gehad op de twintigste-eeuwse filosofie, van Sartre tot Derrida en van Arendt tot Gadamer en Levinas.

Alfred Denker: 'Onderweg in Zijn en Tijd. Inleiding in het leven en werk van Martin Heidegger.' Damon; 259 blz. €26,90


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Belangstelling voor Heideggers denken betekent in Duitsland inmiddels 'academische zelfmoord'

Heideggers leven heeft zich altijd afgespeeld rond de universiteit. Dat is een gevaar en dat zie je nog steeds wel, vooral bij academische filosofen.

Wij mensen hébben volgens Heidegger niet een verleden als iets dat los van ons staat, we zijn dat ook.