Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filosofe Beate Rössler: 'We denken allen dat we autonoom zijn, maar er lijkt altijd iets in de weg te zitten'

Religie en Filosofie

Leonie Breebaart

© Werry Crone
Interview

Je eigen leven leiden, dat willen we allemaal. Weg met alles dat ons in de weg staat! Maar volgens filosofe Beate Rössler berust die macho-opvatting over autonomie op een groot misverstand. 'Autonomie vindt altijd plaats binnen relaties.'

"Ik wil het niet te veel over privézaken hebben, eerlijk gezegd," zegt Beate Rössler. De Duitse filosofe is al sinds 2009 hoogleraar in Amsterdam en maakte naam met scherpe analyses van het begrip privacy. 

Lees verder na de advertentie

Alle reden voor haar dus om vragen naar haar persoonlijk leven beslist van de hand te wijzen. Maar nadat Rössler heeft laten weten dat autonomie haar veel sterker bezighoudt dan privacy, en dat haar hele leven al, valt de vraag naar een persoonlijke motivatie niet meer te ontwijken. "Het heeft te maken met de vraag waarom je sommige dingen durft en andere niet", geeft ze toe. Welke dingen dan? "Bijvoorbeeld met een klein kind naar Nederland verhuizen." 

Beate Rössler woont en werkt sinds 1997 in Nederland. Ze is geboren in de beroemde universiteitsstad Heidelberg en studeerde behalve filosofie ook theologie en Duitse literatuur. Helemaal aan het einde van het gesprek, waarin het vaak zal gaan over vrouwen, antwoordt ze nog wel op de vraag of haar moeder haar besef van autonomie heeft gesterkt. "Niet echt. Mijn moeder had een ingewikkeld leven, maar ze was zeker geen voorbeeld van autonomie. Echt niet. Maar je kunt ook tégen je achtergrond in denken."

Het beeld van de lonesome cowboy is echt een misverstand

Van dat denken getuigt nu een indrukwekkend, verhelderend en vorig jaar in Duitsland al lyrisch ontvangen boek, dat eenvoudigweg 'Autonomie' heet. In haar geboorteland werd het binnen een half jaar twee keer herdrukt en dat had ze niet verwacht, vertelt Rössler in haar werkkamer, die uitkijkt op de zomerse drukte van de Amsterdamse binnenstad. "Maar tegelijk verbaast het me niet. Autonomie klinkt heel abstract, maar iedereen heeft ermee te maken. Iedereen denkt er over na."

Toch gaat het in het denken over autonomie mis, constateert de hoogleraar. Als we ons afvragen of we ons leven werkelijk als het onze zien, of we autonoom zijn dus, stuiten we op een vreemde tegenspraak. "We denken allemaal dat we autonoom zijn, en toch lijkt ons daarbij altijd iets in de weg te zitten. Regels, relaties, verplichtingen. Alsof je pas autonoom bent als je je van alles en iedereen hebt losgemaakt."

En dat misverstand wilt u bestrijden?

"Er zijn twee misverstanden. Het ene is dat autonomie een soort abstract begrip is dat we nooit kunnen bereiken - dan denken we aan het beeld van de lonesome cowboy die alles zelf besluit en daarbij geen rekening hoeft te houden met anderen. Dat beeld is echt een misverstand!"

Ook in het dagelijks leven met alle ingewikkelde afwegingen kun je wel degelijk autonome beslissingen nemen

En het tweede misverstand?

"Het tweede is dat autonomie kennelijk niet zo belangrijk is. Als we dat ideaal van de lonesome cowboy niet halen, denken we al snel: zie je wel, we kunnen niet zelf beslissen. Maar dat klopt niet, we hebben gewoon een verkeerd idee van autonomie. Daarom wilde ik dit boek schrijven: om te laten zien dat je ook in het dagelijks leven met al zijn ingewikkelde afwegingen wel degelijk autonome beslissingen kunt nemen. Dat autonomie bínnen relaties tot stand komt. Dat maakt het begrip helemaal niet minder belangrijk en fundamenteel."

Wat is er zo vreselijk belangrijk aan?

"Met een genuanceerd begrip van autonomie kunnen we onze tijd beter begrijpen. Om een voorbeeld te geven: in Duitsland zeggen veel feministen nu dat de hoofddoek voor kinderen verboden moet worden. Het is natuurlijk de vraag wie voor die kinderen verantwoordelijk is, maar het argument berust vooral op het misverstand dat vrouwen die een hoofddoek dragen minder autonoom zijn omdát ze een hoofddoek dragen. Maar dat klopt niet. Misschien zijn die vrouwen om een andere reden onvrij, maar je kunt wel degelijk besluiten dat je een hoofddoek wílt dragen. Bovendien dragen christelijke meisjes vaak een kruisje. Dus wat is het verschil?

Het is hypocriet het één te verbieden en het andere toe te laten. Waar het mij om gaat is dat je niet de autonomie kan betwisten van een groep mensen als geheel. Ik zie autonomie meer als een soort drempel. Om autonoom te oordelen moet je zelf kunnen beslissen - bijvoorbeeld of je een hoofddoekje wil dragen. Die drempel moet je op. Maar dat zelf beslissen kan wel allerlei vormen aannemen die we niet altijd erkennen als autonoom."

U noemt wel heftige voorbeelden. Zoals dat van de salafistische Faiza X, die de Franse nationaliteit niet kreeg, omdat ze de rol die haar geloof haar toebedeelde, totale dienstbaarheid aan haar man, bleef verdedigen. Dat was in strijd met de Franse normen en waarden. Noemt u Faiza X ook autonoom?

"Je kunt natuurlijk altijd vragen of ze dat écht wil, zo'n leven. Ik ontken ook niet dat vrouwen in sommige tradities écht worden onderdrukt. Maar ik wil wel laten zien dat je een gebrek een autonomie ook kunt aantreffen bij vrouwen als jij en ik.

Stel dat je altijd alles zo hebt gedaan als je vader van je verwachtte. Dat zou ik geen heel autonoom leven noemen. Of neem de kunstenares Harriet Burden uit de roman 'De vlammende wereld' van Siri Hustvedt. Bij gebrek aan succes doet ze alsof haar werk is gemaakt door een man - wat inderdaad leidt tot groot succes. Zo'n maskerade klinkt misschien vreselijk vernederend, maar binnen de gegeven mogelijkheden kun je Burdens tactiek om discriminerende vooroordelen te omzeilen ook zien als een vorm van verzet."

Hoewel we vaak aarzelen en ambivalent zijn, kunnen we toch autonoom zijn

Het lijkt wel alsof u ons vertrouwen in autonomie wilt redden door gedrag dat we normaliter slaafs vinden toch autonoom te noemen.

"Redden? Nee, tegen die term maak ik bezwaar. Alsof de autonomie in gevaar is en we proberen te redden wat er te redden valt. Zo zie ik het niet. Ik wil uitleggen wat autonomie is en wat het altijd is geweest. Als we écht begrijpen wat het betekent ons eigen leven te bepalen, dan zien we in dat we autonoom kunnen zijn hoewél we vaak aarzelen, hoewél we vaak ambivalent zijn - dat is hoe een autonoom leven eigenlijk in elkaar zit."

Ik bedoel dat uw boek een feministische inslag lijkt te hebben. U komt op voor vrouwen, die nou eenmaal zelden lonesome cowboys konden worden en vaker rekening moesten houden met de kinderen of andere zorgtaken.

"Absoluut, ik heb veel geschreven over feministische filosofie. Dat is zeker een heel belangrijk aspect van mijn denken. Van vrouwen wordt toch vaak gezegd dat ze hun wil niet genoeg doorzetten, dat ze toch weer kiezen voor het zorgen, terwijl dat ook een autonome beslissing kan zijn. Bovendien leren vrouwen nog altijd vaker om te zwichten voor conventies en voor wensen van anderen. Ik zie dat ook nog aan mijn studenten. Als er iets mis gaat, zeggen vrouwen veel vaker: dat was mijn fout. Zelfs als de schuld overduidelijk bij anderen ligt."

Kun je zeggen dat autonomie belangrijker is dan geluk?

Lacht: "Dat kun je niet alleen zeggen, dat móet je ook zeggen! Misschien kunnen kinderen gelukkig zijn zonder vorm van autonomie. Maar ik geloof niet dat een volwassene zelf zou kiezen voor zo'n leven en zichzelf dan gelukkig zou noemen."

Rössler buigt naar voren en kijkt haar gesprekspartner indringend aan. "Ik krijg wel eens het voorbeeld van een non. Stel dat zij bij de deur van het klooster al haar autonomie moet inleveren en toch beweert gelukkig te zijn? Dan bestaat er kennelijk geluk zonder autonomie? Maar ik denk dan: die non heeft haar autonomie al bewezen op het moment dat ze besloot het klooster in te gaan. Alleen als haar vader of moeder haar daartoe dwingen, dán zal ze in dat klooster niet gelukkig zijn. Maar dit is haar keuze geweest - ook al kunnen we die keuze niet allemaal volgen. Ik vind dit trouwens wel een theoretisch voorbeeld: hoeveel vrouwen staan voor de keuze: of het klooster of autonomie? Nou, niet zo veel."

Eigenlijk moeten we sowieso niet zo bezig zijn met geluk - suggereert u. Want daar kun je niet naar streven. Met een mooie formulering van Kierkegaard: geluk is 'een deur die naar buiten toe open gaat'. Op het geluk afstormen heeft geen zin. Je moet wachten tot die deur van binnen uit opengaat.

"Ja, toen ik dat las dacht ik: dat is het. We doen in feite zelden iets óm gelukkig te worden. We gaan bijvoorbeeld met vakantie naar Oostenrijk omdat we dat leuk vinden en dan denken we dat we ook gelukkig worden. Maar het is niet andersom. We zeggen niet eerst: ik wil gelukkig worden dus ga ik naar Oostenrijk. Snap je? De motivatie om gelukkig te zijn, zit altijd op de rug van iets anders. Je wordt gelukkig als je iets doet dat je zelf als belangrijk beschouwt.

Daarom is autonomie zo belangrijk. Het drukt uit dat je je eigen leven leidt, niet het leven van of voor iemand anders of door iemand anders, maar echt je eigen leven. Alleen, en dat is mijn punt, dan begint het pas. Moet ik bij die man blijven? Kies ik voor een tweede kind? Die twijfel doet niets af aan je autonomie, juist in de reflectie bepaal je wie je bent."

© Werry Crone

Deel dit artikel

Het beeld van de lonesome cowboy is echt een misverstand

Ook in het dagelijks leven met alle ingewikkelde afwegingen kun je wel degelijk autonome beslissingen nemen

Hoewel we vaak aarzelen en ambivalent zijn, kunnen we toch autonoom zijn