Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ex-aartsbisschop Rowan Williams: ‘We weten niet goed meer hoe om te gaan met minderheden’

Religie en Filosofie

Stevo Akkerman

Rowan Williams: 'Het feit dat christelijke instituten lange tijd dominant waren, wil niet zeggen dat hun periode er een was van christelijke integriteit'. © Hollandse Hoogte / PA Photos Ltd
Interview

De politieke verwarring van het Westen heeft een geestelijke lading, zegt Rowan Williams, oud-leidsman van de Anglicaanse kerk. 'Als het vertrouwen verzwakt is, ontstaat een diepe onzekerheid.'

Rowan Williams, de man die tien jaar leider was van de wereldwijde Anglicaanse Kerk, zit aan een tafel in de lounge van een onpersoonlijk Haags hotel. Gekleed in een zwart overhemd met priesterboord en direct herkenbaar aan zijn springerige grijze haar, zijn baard en zijn uitbundige wenkbrauwen - "A hairy lefty", zei hij eens over zichzelf. Tussen twee vraaggesprekken door gunt hij zichzelf een moment om wat te lezen. De voormalige aartsbisschop, die in Groot-Brittannië bijna de status heeft van een voormalige paus, geeft in eigen land helemaal geen interviews; hij wil zijn opvolger niet voor de voeten lopen en ook niet in allerlei controverses verzeild raken. In Nederland, waar hij was voor een optreden bij het katholieke netwerk DeZinnen, kan hij gemakkelijker praten, ook over de geestelijke dimensie van de politieke crisis waarin het Westen verkeert - zie Brexit, zie Trump, zie het Europese populisme.

Lees verder na de advertentie
Als democratie wordt gezien als de wil van het volk, wordt zij gereduceerd tot de mening van de meerderheid

Williams: "De politieke crisis draait om de basis van de democratie, die tegenwoordig vaak wordt gezien als 'de wil van het volk'. Ik vind dat zeer problematisch, omdat de democratie dan wordt gereduceerd tot de mening van de meerderheid. Je ziet het aan het Brexit-referendum, waar de marge tussen voor- en tegenstemmers zeer klein was en de uitslag toch als 'de stem van het volk' wordt gepresenteerd. Bovendien is de historische echo van het begrip 'volkswil' niet erg gelukkig, gegeven de Europese geschiedenis van de vorige eeuw. Het is verontrustend dat mensen die term nu zonder enig spoor van ironie weer gebruiken."

Als democratie iets anders is dan de volkswil, wat is dat dan?

"Democratie heeft te maken met de rechtsstaat en met de universele gedachte van de waardigheid van elke burger, niet alleen als hij behoort tot een meerderheid. We weten niet goed meer hoe om te gaan met minderheden, of het nu gaat om etniciteit of om overtuigingen. Het is alsof de notie dat democratie een voortgaand debat is, en onzekerheid dus een gegeven, ons onveilig maakt. Maar kwesties zullen altijd terug blijven komen, zodat we gedwongen zijn steeds opnieuw na te denken - hetgeen we meestal liever niet doen."

De eenvoudigste manier om je waardigheid te bewijzen, is de ontkenning van de waardigheid van een ander

Wat is de spirituele dimensie hiervan?

"Een van de elementen van het religieuze denken, als het goed functioneert althans, is dat de waardigheid of de eigenwaarde van mij als persoon niet afhangt van politieke omstandigheden, mijn mogelijkheden tot consumeren of mijn emotionele staat. Het ligt, in christelijke termen, vast in de wetenschap dat ik geschapen ben naar Gods beeld. Dat geeft een zeker vertrouwen, dat me in staat stelt te leven met onzekerheid en me te mengen in het eindeloze debat over de inrichting van ons gezamenlijke bestaan. Als dat vertrouwen verzwakt is, of verdwenen, ontstaat een diepe onzekerheid: je moet je waardigheid steeds opnieuw bewijzen. En de eenvoudigste manier om dat te doen, is de ontkenning van de waardigheid van een ander."

Kan de waardigheid van de mens nergens anders in wortelen dan in het transcendente?

"Dat is de uitdaging, denk ik, waar het religieuze denken de seculiere samenleving mee confronteert. Niet als een goedkope debattruc, maar als een serieuze vraag: waar komt het vandaan, dit sterke besef van de waarde van elk mens? Het is te belangrijk om die basis wankel te laten zijn. Maar juist hierover heerst grote onzekerheid in onze tijd."

In een tijd waarin alles vloeibaar en onzeker is, hebben wij iets meer nodig dan zomaar een overtuiging

Wordt dat in seculiere kring ook zo gezien? Is het niet beledigend te veronderstellen dat hierover buiten religieuze kring onzekerheid bestaat?

"Dat geloof ik niet, en er kan zeker over gediscussieerd worden, dat gebeurt ook. Sommige seculieren, of mensen zonder een duidelijk geformuleerde religieuze overtuiging, erkennen dat hier een probleem ligt: hoe verankeren we onze meest fundamentele waarden? De econoom Robert Skidelsky heeft dat aan de orde gesteld in zijn analyse van de consumptiemaatschappij, filosoof John Gray, uitgesproken atheïst, is constant bezig met de ontmanteling van het seculiere optimisme. En iemand als schrijver Philip Pullman, wereldwijd bekend vanwege zijn Noorderlicht-trilogie, zegt: Ik weet niet waar het idee van mensenrechten uiteindelijk vandaan komt, maar ik weet wel dat het voor mij een krachtig en bepalend idee is. Waar ik dan op antwoord - en ik ben bevriend met hem - dat wij in een tijd waarin alles vloeibaar en onzeker is, iets meer nodig hebben dan zomaar een overtuiging."

Als er sprake is van een spirituele crisis, heeft de dominante religie in ons deel van de wereld - het christendom - dan gefaald? Of moeten we er juist naar terug?

"De klok terugdraaien is nooit het antwoord. En het feit dat christelijke instituten lange tijd dominant waren, wil niet zeggen dat hun periode er een was van christelijke integriteit. Een van de reacties op de huidige crisis, is de neiging ons terug te trekken binnen harde grenzen en ons te concentreren op de kern van het geloof. Denk aan het succes van het boek 'The Benedict Option' van Rod Dreher in Amerika, die pleit voor christelijk thuisonderwijs en christelijke woongebieden, een beetje vergelijkbaar met mennonieten of orthodoxe joden. Ik begrijp de aantrekkingskracht daarvan, maar het lijkt me tekort doen aan de missie van de kerk in de wereld. Het evangelie suggereert dat grenzen vloeiend zijn."

Het koninkrijk van God is geen getto.

"Het getto is geen optie. En het enige alternatief is de onbevredigende en rommelige poging om te ontdekken waar wij onze stem kunnen laten horen, waar we kunnen debatteren over de grondslagen van onze ethiek, waar we een gezamenlijke taal zouden kunnen vinden. Daarom ben ik persoonlijk zo geïnteresseerd in de taal van de verbeelding, zoals we die niet alleen vinden in religie, maar ook in de kunsten, in het theater, de literatuur."

Is verbeelding iets dat alle mensen delen, ongeacht hun levensbeschouwing?

"Dat denk ik wel, ja. De capaciteit om te kunnen zeggen dat de eigen menselijkheid niet allesomvattend is, dat daaraan iets schort of dat er meer is, wijst op de kracht van de verbeelding. Dingen zouden anders kunnen zijn, ikzelf zou anders kunnen zijn. En dat wordt gevoed door het besef van het transcendente, datgene wat ons overstijgt, de ware orde van de dingen. Je ziet er een glimp van en soms slaag je erin dat te verinnerlijken, maar ook als je ervoor wegloopt, zul je het wellicht elders weer tegenkomen."

De vraag of een niet-gelovige in de verbeelding iets kan herkennen van het spirituele is één ding, het andere is of de kerk ruimte kan geven aan verbeelding. Daar staat ze nu niet direct om bekend.

"Zeker, dat is zo. En dan noem ik toch weer Philip Pullman. Zijn boeken - zeer invloedrijk bij de jongere generatie - zijn naar mijn gevoel absoluut niet-seculier, terwijl ze wel zeer anti-religie en anti-kerk zijn. Maar hij beschrijft een wereld die begeesterd is door een mysterieuze energie, een intens besef van rechtvaardigheid en mededogen. Heel rijk en krachtig. En dat is waarom ik met hem altijd zinvol van gedachten kan wisselen; het is alsof er toch iets van een gezamenlijk kader is.

"Kan de kerk voortbouwen op dergelijke ervaringen? Dat is een moeilijker vraag, al was het maar vanwege de praktische problemen van een krimpende organisatie. Maar een ding staat vast: we moeten genereus zijn in wie we vragen deel te nemen, anders zullen onze plannen zeker falen. Ik ben bijvoorbeeld zeer geïnteresseerd in de plaats van liturgie en ritueel in de seculiere samenleving. Ik geloof niet dat mensen de behoefte daaraan hebben verloren - kijk wat er gebeurde na de dood van prinses Diana. Het is interessant, en er wordt in Groot-Brittannië ook mee geëxperimenteerd, om te werken aan vormen die niet de grens overgaan van wat mensen voor hun rekening willen nemen, maar die tegelijkertijd de deur open laten voor groei."

Elf talen

Rowan Williams (1950, Swansea, Wales) was van 2003 tot 2013 aartsbisschop van Canterbury, de hoogste geestelijke van de Anglicaanse kerk. Tegenwoordig is hij verbonden aan het Magdalene College in Cambridge.

Williams publiceerde een groot aantal boeken, waarvan onder meer 'Geloof in de publieke ruimte' (2013) in het Nederlands werd vertaald.

Hij studeerde theologie in Cambrigde en promoveerde in Oxford op de Russisch-orthodoxe theoloog Vladimir Lossky. Williams, die elf talen beheerst, is ook dichter en toneelschrijver.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Als democratie wordt gezien als de wil van het volk, wordt zij gereduceerd tot de mening van de meerderheid

De eenvoudigste manier om je waardigheid te bewijzen, is de ontkenning van de waardigheid van een ander

In een tijd waarin alles vloeibaar en onzeker is, hebben wij iets meer nodig dan zomaar een overtuiging