Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Emotie is vaak maar ballast

religie en filosofie

Leonie Breebaart

Miriam van Reijen in haar huis in Breda. © Roos Pierson
Interview

Maakt denken rustig? De stoïcijnse filosoof Miriam van Reijen vindt van wel. 'Mensen worden ongelukkig omdat ze het onware denken.'

Van een gebruikelijke woonkamer met bankstel en televisie is niets te bekennen. Het huis van filosoof en stoïcijn Miriam van Reijen, gelegen aan een singel in Breda, heeft nog het meeste weg van een antiquariaat: overal staan boekenkasten. Alleen in de achterkamer, uitkijkend op de tuin, is ruimte uitgespaard voor een bureau, dat ook weer omringd is door kasten met boeken, waarop verzamelingen pennen, gedroogde lavendel, een stenen egeltje, ordners met cursusmateriaal en nog meer boeken gemoedelijk naast elkaar staan. "Ik doe niet zo aan bezoek of verjaardagsfeestjes", legt Van Reijen uit. Lezen, denken, schrijven, daaraan is haar leven gewijd, al is ze ook veel de deur uit om cursussen te geven en te volgen. Zo rijdt ze regelmatig naar Parijs om aan de Sorbonne werkcolleges over Spinoza te volgen. Slapen gaat ze om een uur of drie 's nachts.

Lees verder na de advertentie

Als er in Nederland één filosoof te vinden is die ín het denken gemoedsrust heeft gevonden is het Miriam van Reijen (1946), Spinoza-kenner, auteur van meerdere boeken over emotietheorie, docent Praktische Filosofie, moeder van drie volwassen zoons en niet te vergeten: overtuigd stoïcijn. "Ik kan juist in deze chaos leven omdat ik van binnen zo rustig ben."

Ik kan juist in deze chaos leven omdat ik van binnen zo rustig ben

Miriam van Reijen

We praten over rust - het thema van de Maand van de Filosofie. En over de vraag hoe een filosoof stoïcijn wordt. Zeker is alvast, dat Van Reijen weinig op heeft met het concept van rust als vrije tijd, dat blijkt wel uit haar lange werkdagen. Ook lijkt ze niet het type dat rust vindt door zich uit de wereld terug te trekken. Ze woonde zes jaar in Nicaragua, noemt zich nog altijd communist, maakt elke ochtend tijd om Trouw uitvoerig te lezen en verzamelt langspeelplaten met strijdliederen: "Ik denk vaak aan de uitspraak van de stoïcijnse filosoof Epictetus. 'Geef me de moed om alles, alles te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt om te veranderen, maar geef me tegelijk de kracht om alles, alles, alles te doen wat in mijn vermogen ligt om te veranderen wat wel te veranderen is.' Dat is een actie-theorie."

Een rustig kind was Miriam van Reijen zeker niet. Ze komt uit een familie van sterke, slimme vrouwen ("mannen deden er in onze familie niet zoveel toe") maar ook uit een streng-gelovig gezin en dat botste met haar kritische geest. "Vooral als ik iets niet mocht, trad mijn denkvermogen in werking. 'Waar slaat dat op?', 'Waarom kan dat niet?' Ik begreep gewoon nooit waarom iets niet zou mogen."

Vervang-kind

Dat de discussies met haar moeder hoog opliepen, had ook een andere, pijnlijker reden. "Het eerste kind van mijn ouders was een jongetje, dat een uur na de geboorte is gestorven. Een ongelooflijk drama. Toen heeft de arts gezegd: zo snel mogelijk een ander kind. Dat was ik: een vervang-kind." Ze pauzeert even. "Maar omdat ik een meisje was, en lastig, werd ik steeds vergeleken met dat broertje. Díe zou ze geholpen hebben, díe zou lief zijn geweest. Wat ik deed was nooit goed. Ik moest mezelf altijd rechtvaardigen. Ik heb tegen de verdrukking in leren filosoferen."

Toch neemt Van Reijen haar moeder niets kwalijk. Gezien haar omstandigheden kon ze niet anders, denkt ze. Of zoals Spinoza zou zeggen: De keuze die je maakt is altijd de perfecte uitdrukking van de mens die je op dat moment bent.

Zo stoïcijns kijkt Van Reijen ook naar haar verdere leven, dat een buitenstaander misschien zou beschrijven als moeilijk. Met 19 jaar was ze zwanger, waardoor ze kon trouwen, kon breken met haar ouders en filosofie kon gaan studeren. Inmiddels had ze de Kweekschool gedaan, waardoor ze in haar eigen levensonderhoud kon voorzien, maar omdat je in de jaren zeventig zonder vwo-diploma wel kon studeren, maar niet afstuderen, deed ze er in de avonduren gymnasium bij. "Ik deed avondlyceum, stond voor de klas, deed alle tentamens én had een baby. Toch heb ik nooit vertraging opgelopen. Als werkende moeder word je efficiënt. En met baby's is het makkelijk: of ze slapen, of ze houden zichzelf bezig." Veel vrije tijd heeft ze nooit gehad, maar dat was nooit een probleem. "Ik zie denken niet als een aparte activiteit. Niet van: nou ga ik eens zitten denken."

Frustrerender dan een gebrek aan tijd, was de kennismaking met filosofen die niet aan Van Reijens rationele eisen beantwoordden. "Nietzsche, Hume, Leibniz, Descartes, Kant: ik heb ze voor mijn studie allemaal gelezen, maar ik vond het niks. Elke keer begon ik hoopvol, maar ik kwam steeds op een punt dat ik dacht: hier denkt iemand niet dóór. Als Descartes zegt dat de vrije wil een mysterie is, dan heeft hij voor mij als filosoof afgedaan. Daar ben ik heel streng in: dat is geen filosofie, als je stopt met nadenken en iets gaat geloven dat niet bewezen kan worden."

Als je wat zelf-onderzoek doet, kun je er altijd achterkomen waarom je hebt gekozen voor dit en niet voor dát

Miriam van Reijen

De mist in

"Sartre behandel ik nog wel in mijn cursussen, omdat hij schrijft dat je altijd een keuze hebt - dat kan mensen in hun leven helpen. Maar ook hij gaat de mist in als hij zegt dat kunnen en moeten kiezen betekent dat die keuze ook uit vrije wil is. Dat klopt niet. Dat je dénkt of 'voelt' een vrije wil te hebben, bewijst nog niet dat die vrije wil bestaat. Je hebt namelijk altijd redenen om voor het een of ander te kiezen, en dus slaat de weegschaal gewoon naar één kant uit. Als je wat zelfonderzoek doet, kun je er altijd achterkomen waarom je hebt gekozen voor dit en niet voor dát. Een reden is er altijd en dat geeft ook de rust; dat je weet dat je niet anders kon."

Denken kan rust geven - dat merkt Van Reijen ook bij haar cursisten, die nogal eens door onnodige emoties geregeerd worden. "Vooral schuldgevoel doet een hardnekkige aanslag op de gemoedsrust", vertelt ze. "Een van de ergste verhalen die ik ken, kwam van een vrouw die werkte met gehandicapte kinderen. Ze had een schommelstoeltje gekregen van een andere afdeling. Op een gegeven moment zet ze daar een kind in en dat dondert eruit. 'Ja, zei ze, dat schuldgevoel dat was zó erg, daarom zal ik de volgende keer nóg beter opletten.' Maar als je de volgende keer beter oplet, doe je dat toch niet om van je eigen schuldgevoel af te komen? Je wilt gewoon niet dat het wéér gebeurt. Daar heb je die emotie niet voor nodig. Bovendien had ze iets gedaan wat ze dacht dat goed was. Achteraf bleek dat niet zo, maar dan is het toch onzin jezelf dat te verwijten? Op dát moment kon ze toch niet anders? Daarom zeggen de stoïcijnen dat het onware dénken mensen ongelukkig maakt."

Dat is bij Van Reijen geen pure theorie. In de jaren negentig heeft ze zelf ervaren hoe het dénken rust kan brengen. De relatie met haar tweede man, een Nicaraguaan met wie ze twee zoons kreeg, liep in die periode mis. Haar man kon in Nederland niet aarden, raakte aan de drank en dreigde geweld te gebruiken als zijn vrouw buitenshuis zou werken. "Daar heb ik me toen heel strikt aan gehouden. Ik kwam de deur bijna niet uit. Behalve als hij op zijn werk zat, dan durfde ik iemand te bellen of naar de bibliotheek te gaan."

Onware gedachten

"Mensen die ik van vroeger kende begrepen dat niet. Ze zeiden: 'Jij had het toch altijd over Sartre en over vrijheid?' Maar daaróm juist. Dankzij Sarte weet ik dat ik zelf de keuze heb gemaakt om me te voegen, en dat geeft me rust. Ik had ook een goede reden, want ik wilde wel blijven leven, en geen heftige ruzie vanwege de kinderen. Dat heeft de doorslag gegeven. Ik was ook niet boos op hem. Ik had meer met hém te doen, omdat hij hier niet gelukkig was. Als stoïcijn verspil je geen moeite aan emoties die én op onware gedachten berusten én je niet verder helpen, zoals woede. Daardoor houd je meer ruimte over om met anderen mee te voelen."

Ik had ook een goede reden, want ik wilde wel blijven leven, en geen heftige ruzie vanwege de kinderen

Miriam van Reijen

Nadat haar man in 1995 naar Nicaragua was teruggegaan, pakte Van Reijen haar werk als filosoof buitenshuis weer op. Dat ging makkelijk, want dankzij haar zelfgekozen huisarrest had ze inmiddels alles over emotietheorie en -filosofie gelezen dat er te lezen was en had ze daar bovendien een boek over geschreven. "Toen zei ik tegen iedereen: ik ben er weer, ik kan me weer zeven dagen per week en vierentwintig uur per dag inzetten voor de filosofie."

Wie is Miriam van Reijen?

Dankzij haar leraar Frans, die haar liet kennismaken met het existentialisme, wist Miriam van Reijen (Breda, 1946) al vroeg dat ze filosofie wilde studeren. Ze deed dat in Nijmegen, kort na de geboorte van haar eerste zoon.

Na haar studie werkte Van Reijen als wetenschappelijk medewerker en als docent aan diverse beroepsopleidingen. Tijdens een werkbrigade in Nicaragua ontmoette ze haar tweede man, met wie ze nog twee zoons kreeg.

In 1990 keerde ze terug naar Breda. Ze gaf les aan hogescholen, leidde een filosofisch café en zette aan het ISVW een opleiding Praktische Filosofie op. Van Reijen schreef tien boeken, waaronder het vorig jaar verschenen Stoïcijnse levenskunst: evenveel geluk als wijsheid.

Deze maand verschijnt een boek óver haar, 'De woorden van Miriam van Reijen', geschreven door Francien Homan.

Miriam van Reijen geeft deze maand verschillende lezingen in het land. Informatie: maandvandefilosofie.nl

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Ik kan juist in deze chaos leven omdat ik van binnen zo rustig ben

Miriam van Reijen

Als je wat zelf-onderzoek doet, kun je er altijd achterkomen waarom je hebt gekozen voor dit en niet voor dát

Miriam van Reijen

Ik had ook een goede reden, want ik wilde wel blijven leven, en geen heftige ruzie vanwege de kinderen

Miriam van Reijen

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.