Een werkelijk betekenisloos universum kunnen we ons niet voorstellen

religie en filosofie

Ger Groot

Ger Groot © Jörgen Caris
Column

Iemand gaat dood en blijkt na drie dagen opnieuw te leven. Je zou van minder ingrijpende gebeurtenissen gelovig worden. Plots blijkt de werkelijkheid anders in elkaar te zitten dan je dacht. 

Ja, het leven is lijden: een tranendal met de dood als einde. Maar die laatste blijkt geen noodlot dat het hele bestaan alsnog zin- en betekenisloos maakt. De dood heeft niet het laatste woord.

Lees verder na de advertentie

Religie zoekt een andere werkelijkheid achter de meest zichtbare feiten. Je zou haar met enige fantasie een ‘complottheorie’ kunnen noemen, als ze de mensheid inmiddels niet zo gunstig gezind was. Bij een complottheorie gaat het om een niet-zichtbare samenzwering die bedreigend is, zo stelde Mark van Vugt in deze krant vast. In oude tijden ging het er in de godsdiensten nogal eens zo aan toe.

Het aardse geluk

De Griekse en Germaanse goden bekreunden zich zelden om het aardse geluk. Mensen waren pionnen op hún schaakbord, terwille van hún plezier. In het Oude Testament zie je dat veranderen, in het Nieuwe en in de Koran zet zich dat door. Er is maar één God en hij is de mensheid welgezind: een sensatie in het religieuze universum.

Of je die religie nog een complottheorie kunt noemen, weet ik niet. Wel dat de behoefte eraan in onze samenleving gevoelig is afgenomen, zonder dat daarmee ook onze neiging overal geheime bedoelingen achter te zoeken is verdwenen. Zelfs het darwinisme, de meest radicale afrekening met elke notie van opzet in de natuur, moet daar steeds weer aan geloven. ‘De natuur wil...’, ‘de natuur doet dat om...’: de gehardste materialisten ligt het in de mond bestorven. Gods bedoelingen zijn simpelweg die van ‘de natuur’ geworden.

Hoe gemakkelijk we vervallen in het complot-denken van verborgen intenties, illustreerde Mark van Vugt met een experimentje. ‘In een Amerikaanse studie kregen mensen een reeks van letters te zien, bijv OXOOXXXOXOOXXX,’ schreef hij. ‘De meeste mensen dachten een patroon waar te nemen, totdat de psycholoog uitlegde dat hij een muntje had opgeworpen en bij elke kop een O en elke munt een X had gezet.’

Ironisch is dat voorbeeld wel. Want hoe toevallig die reeks ook tot stand gekomen was, de proefpersonen hadden wel degelijk gelijk daarin een patroon te zien. Al was het maar omdat hij bestaat uit twee keer dezelfde configuratie OXOOXXX. Dat kan toeval zijn, maar die regelmaat is onmiskenbaar.

Wetenschap

Dat we er van nature op gericht zijn patronen en wetmatigheiden te ontdekken: we mogen ons ervoor in de handen knijpen. Daar hebben we de wetenschap aan te danken – op niet zo’n heel verschillende manier als we er eerder de religie aan overhielden. De eerste was er zonder de tweede nooit geweest, zo is inmiddels wel duidelijk geworden. Hoezeer die erfenis in haar doorwerkt, blijkt uit onze onverwoestbare neiging zelfs de meest wetenschappelijke inzichten op te laden met een geheime ‘bedoeling’.

We zoeken overal iets achter en dat pakt lang niet altijd verkeerd uit. Een werkelijk betekenisloos universum kunnen we ons eenvoudigweg niet voorstellen; vroeg of laat maken we er toch weer iets menselijks van. Ons overvalt een grote vreugde en we noemen het een ‘geschenk’; een schrijver voelt hoe dóór hem een zijn tekst ‘zichzelf schrijft’; we krijgen een ernstig ongeluk en zien er onwillekeurig iets in van een straf. Zoals alles in het bestaan heeft dat zijn voor- en zijn nadelen. Maar we kunnen er maar beter mee leren leven. Wie denkt zich erboven te kunnen verheffen wordt er prompt het naïefste slachtoffer van.

Nee, we hoeven niet te geloven dat ooit iemand na drie dagen letterlijk is opgestaan uit de dood. Noch dat achter alle zin die wij menen te ontdekken werkelijk de bedoeling van een hemelse Schepper schuilt. Maar wel dat het verhaal een ervaring uitdrukt die het patroon van het leven vormt.

Lijden en dood zijn onontkoombaar: dat vertellen alle passies ons op vrijdag. Maar we hoeven ons er niet op blind te staren: dat ontdekken we op paaszondag. Noem het bevrijding of verlossing. Verlossing uit de populaire nurksheid die denkt dat het leven slechts een tranendal is en geen enkele zin heeft. En de ontmaskering van het verborgen feit dat er vrijwel niemand is die dat écht denkt.

Lees ook: Een complottheorie is zo verzonnen

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie