Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een stemplicht holt de democratie uit

Religie en Filosofie

Alexandra van Ditmars

Een man helpt zijn analfabete ouders met stemmen. Hij moet hen vooraf informatie geven want hij mag niet met ze mee het stemhokje in. © Hollandse Hoogte / Peter Hilz
Filosofisch Elftal

Moeten we mensen verplichten om naar de stembus te gaan zodat verkiezingen het volk beter representeren, of heb je meer aan gemotiveerde kiezers? Een gesprek tussen filosofen Ivana Ivkovic en Bastiaan Rijpkema.

De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen is al jaren laag. Woensdag maakte zo'n 55 procent van de kiezers de gang naar de stembus. De twee keer daarvoor was dat nog geen 54 procent. 

Lees verder na de advertentie

Sommigen vinden dat een probleem: hoewel lokale democratie van ons allen hoort te zijn, maken alleen bepaalde mensen daar gebruik van. Politicoloog Hans Vollaard bepleitte maandag in deze krant een invoering van de opkomstplicht, zoals Nederland die tot de jaren zeventig kende. Die leidde tot een opkomst van boven de negentig procent. Is herinvoering van de opkomstplicht een goed idee?

Moralisering

"Absoluut niet", zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic. "Hierbij is sprake van een overdreven moralisering van het stemmen. Het onderliggende idee is: een goede burger stemt, wie dat niet doet heeft ook geen recht van spreken. Ik vind dat uiterst verdacht. Socioloog Willem Schinkel zegt: 'zich niet herkennen in wat er politiek wordt aangeboden, is geen onttrekking aan de democratie'. Daar sluit ik me bij aan. Er zijn legio redenen om niet te stemmen. Bijvoorbeeld omdat je ons democratische systeem niet representatief genoeg vindt. Of niet weet wat je moet stemmen en niet zomaar iets wilt aankruisen. Op andere manieren kunnen dezelfde mensen heel politiek betrokken zijn: door te demonstreren, brieven te sturen aan Kamerleden of politieke blogs te schrijven. Democratie bestaat niet alleen uit stemmen.

"Nu is het zo dat veel niet-stemmers deze keuze niet zo bewust maken als in deze voorbeelden. Uit onderzoek blijkt dat vooral mensen met een sociaal zwakkere positie en jongeren politiek niet betrokken zijn. Maar ook bij hen win je niets met de stemplicht. Het doel is hun politieke bewustzijn te veranderen. Het lijkt me erg naïef te denken dat je dat bereikt door in achterstandswijken te dreigen met boetes als ze niet naar het stemhokje gaan."

Onnadenkend mechanisme

"Ik ben ook tegen herinvoering van de opkomstplicht, maar vanuit een heel andere invalshoek", reageert Bastiaan Rijpkema, rechtsfilosoof en universitair docent aan de Universiteit Leiden. "Ik sluit me aan bij het liberale idee dat we onze democratie moeten laten functioneren met zo min mogelijk dwang. Deze dwang valt niet moreel te verantwoorden. Natuurlijk is het goed als zoveel mogelijk mensen politiek actief zijn. Maar het gaat niet zo slecht in Nederland. Onze parlementaire democratie functioneert goed, vorig jaar stemde zo'n tachtig procent bij de verkiezingen. Dat leidde in België zelfs tot een debat over of hun opkomstplicht wel zo'n goed idee is. Daarnaast is het gevaar dat verplicht stemmen tot een onnadenkend mechanisme verwordt. Opkomst is iets wezenlijk anders dan stemmen. Met dwang wordt de democratische deugd die in participatie zit uitgehold."

Representatie

Ivkovic: "Het gaat mij niet om de principiële vrijheid om niet te stemmen, maar om een afweging van de argumenten. Dan valt er ronduit weinig te zeggen voor stemplicht. Zo wordt er veel te simpel gedacht over politieke representatie. Er wordt uitgegaan van het principe one man, one vote. Iedereen heeft een stem, en als je al die stemmen bij elkaar optelt heb je een goede representatie. Critici zeggen dat bepaalde groepen nu ondervertegenwoordigd zijn, omdat vooral hoogopgeleiden van middelbare leeftijd stemmen. In hun ogen zou de stemplicht voor een eerlijkere afspiegeling van de maatschappij zorgen. Waar die logica geen rekening mee houdt, is dat goede vertegenwoordiging niet alleen om het tellen van de voorkeuren gaat. Democratie gaat ook om het wegen van verschillende belangen. Als je enkel uitgaat van one man, one vote neem je dat niet mee.

"Een klassiek voorbeeld hiervan uit de politieke theorie is dat de kwaliteit van de stemmen achteruit kan gaan. Zoals Rijpkema ook aangeeft, is het belangrijk dat mensen werkelijk gemotiveerd zijn om te stemmen. Weloverwogen stemmen leiden tot betere representatie dan zoveel mogelijk stemmen. Want iemand die enkel stemt omdat het moet, gaat heus geen partijprogramma's doorspitten. Bewuste stemmers hebben zich vaak wel verdiept in de materie. Zij zijn daardoor op de hoogte van de verschillende belangen en kunnen die afwegen."

Graadmeter

Rijpkema: "Zelf vind ik het kwalijker dat we bij het kunstmatig hoog maken van de stemopkomst een belangrijke graadmeter verliezen. Het is interessant om te weten hoeveel mensen niet komen opdagen. Politieke activatie laat zien hoe goed het gaat met onze democratie. Je ziet nu dat veel mensen betrokken zijn bij de parlementsverkiezingen. Bij EU- en gemeenteraadsverkiezingen is dat aantal aanzienlijk minder. Daar is de democratische cultuur blijkbaar minder levendig. Dat is een probleem. Maar dat wordt niet opgelost door te zeggen: 'Nou, vanaf nu moeten jullie gewoon allemaal wel komen'. Daarmee dek je enkel het probleem van die twee bestuurslagen af.

"Filosoof Karl Popper schreef dat instituties niet alleen goed ontworpen moeten zijn, maar ook goed bemand. Hij benadrukte dat laatste. Instituties kunnen nog zo prachtig ontworpen worden, maar uiteindelijk gaat het om de mensen in die instituties: de kiezers, politici en bestuurders. Zij moeten de democratische cultuur levend houden. Zonder opkomstplicht hebben politici twee taken. Ze moeten niet alleen de stem winnen van kiezers die gaan stemmen, maar dragen ook de verantwoordelijkheid voor het hele democratische bestel. Ze moeten zorgen dat mensen überhaupt gaan stemmen. Daarvoor moeten ze nadenken over hoe met elkaar in debat te gaan en hoe kiezers zoveel mogelijk te betrekken. Daar mogen we politici meer op aanspreken. Politiek denker Karl Loewenstein stelde in de jaren dertig al: het hebben van een democratische traditie is een van de beste voorspellers voor het voortbestaan van democratie."

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier meer afleveringen van deze rubriek.

Deel dit artikel