Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een ander geloof op een palimpsest

Religie en Filosofie

Eildert Mulder

Zo'n tweemaal benut perkament is een palimpsest. Nooit eerder is er een palimpsest gevonden met als 'jonge' tekst de Koran en een bijbelgedeelte als oorspronkelijke tekst. © EPA
Minaret

Voor niets gaat de zon op. Veilinghuis Christie's in Londen schatte ze op 120.000 Britse pond. Dat zou het vermoedelijke eindbod zijn op enige aangevreten oeroude koranfragmenten, een fractie van het hele boek.

Niet hun ouderdom maakt ze uniek maar het feit dat ze zijn geschreven op perkament dat eerder is gebruikt voor het bijbelboek Deuteronomium. Die laatste tekst is op enig tijdstip 'verwijderd' om plaats te maken voor de korangedeelten. De koranteksten zijn, te oordelen naar het soort Arabische schrift, van ongeveer de achtste eeuw, de bijbeltekst zou 200 jaar ouder zijn. Hij is geschreven in het Koptisch, een kleinkind van de taal van de farao's en nog steeds liturgietaal bij Egyptische christenen.

Lees verder na de advertentie

Zo'n tweemaal benut perkament is een palimpsest. Nooit eerder is er een palimpsest gevonden met als 'jonge' tekst de Koran en een bijbelgedeelte als oorspronkelijke tekst. Het 'verwijderen' van eerdere teksten had een economische reden. Perkament werd vervaardigd van dierenhuid. Het was duur, voor een enkel boekexemplaar moest gauw een kudde geiten worden geslacht. Een oude tekst schrappen of wegwassen was goedkoper.

Het 'verwijderen' van eerdere teksten had een economische reden: perkament was duur

Hoe kom je nou aan de originele tekst? Soms is vernielen moeilijker dan het lijkt. Na eeuwen werden de oude teksten weer zichtbaar, dwars door de nieuwe tekst heen. Bleker, dat wel, maar via ultraviolette belichting is bestudering mogelijk. Verloren gewaande klassieke werken, onder andere van Cicero en Archimedes, zijn teruggevonden in palimpsesten.

Een beroemde palimpsest, in de jaren zeventig gevonden in een moskee in de Jemenitische hoofdstad Sanaa, is belangrijk voor het koranonderzoek. Zowel de jonge als de oude tekst komt uit de Koran. De oude tekst vertoont afwijkingen. Ze zijn klein, maar laten zien hoe de huidige korantekst tot ons is gekomen. Niet, zoals het gangbare verhaal wil, via perfecte mondelinge overlevering, maar in een geleidelijk proces van schriftelijke redacties.

De palimpsest van Christie's geeft een idee over hoe de islamisering van Egypte op alledaags microniveau kan zijn verlopen. Het land was tot de Arabische veroveringen in de zevende eeuw christelijk. Geleidelijk groeide de islam. Een scenario is dat ergens een christelijke gemeenschap van geloof veranderde. Uit zuinigheid of om de breuk met het oude geloof te benadrukken, raspte men de bijbeltekst weg om ruimte te maken voor de Koran. Enige eeuwen daarvoor gebeurde al iets dergelijks, bij een eerdere religiewissel. Christenen vernielden toen faraonische godenbeelden en begonnen bijbelse iconen te schilderen.

Belediging

De palimpsest zou je kunnen opvatten als een belediging voor twee godsdiensten. De verwijdering van Deuteronomium was pijnlijk voor christenen. Maar koranteksten aanbrengen op tweedehandsperkament waarop eerder een bijbelboek stond geschreven, getuigt evenmin van diepe eerbied voor de islam.

Men zat er kennelijk niet mee. Als land is Egypte zelf ook een grote palimpsest van culturen en religies die elkaar hebben opgevolgd in vijfduizend jaar.

Voor de wetenschap is hinderlijk dat dit soort unieke documenten vanwege de gigantische prijzen vaak onnavolgbare rondreizen maken langs privécollecties van speculanten, verborgen voor onderzoekers. Het is onbekend welke odyssees het bij Christie's geveilde palimpsest achter de rug heeft. Het veilinghuis zat er met zijn schatting naast. De fragmenten brachten vorige week bijna het vijfvoudige op: 596.750 Britse pond.

In Minaret bespiegelingen over de islamitische wereld, door arabist en oud-redacteur van Trouw Eildert Mulder. Eerdere afleveringen vindt u in het dossier.

Deel dit artikel

Het 'verwijderen' van eerdere teksten had een economische reden: perkament was duur