Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Echt luisteren naar het verhaal van de ander

Religie en Filosofie

Peter Henk Steenhuis

Houssein verloor zijn zoon aan het kalifaat © marcel prins

Ons sterven is een moment van verantwoording afleggen over wie we zijn geweest, zegt Ellen Blom. Zij maakte een requiem als Gesammtkunstwerk.

Die steen mag iets uitbundiger." Componist Joost Kleppe, achter een piano, zingt het fragment dat gerepeteerd wordt. Zanger Moshé Lewkowitz luistert. Met een diepe bas zingt Moshé de componist na, waarbij 'de steen' inderdaad meer nadruk krijgt. Lewkowitz is een van de zes hoofdpersonen uit het requiem 'Waarheen leidt de weg?' dat morgen in TivoliVredenburg wordt uitgevoerd. De voorstelling is een Gesammtkunstwerk in de oude betekenis van het woord: een ideaal samenspel van verschillende kunstvormen. In Tivoli komen samen: muziek, theater, literaire vertelling, fotografie en documentaire. Initiatiefneemster is documentairemaker Ellen Blom.

Lees verder na de advertentie
Ons sterven is een meetmoment, het moment waarop jij verantwoording aflegt: wie ben ik geweest

Zij werkte al eerder samen met Stut, een Utrechtse wijktheatergroep die theaterstukken maakt met bewoners van oude en nieuwe volkswijken. Eerder documenteerde Blom levensverhalen, nu is de vorm een requiem. "Een paar jaar geleden overleed mijn vader", zegt Blom. "Hij was katholiek opgevoed, hij raakte er gedurende zijn leven steeds meer van overtuigd dat hij na zijn dood afgerekend zou worden op zijn vermeende zonden. Dat zag hij al lang aankomen, maar op zijn sterfbed was er geen relativering meer mogelijk, hij ervoer alleen maar een diepgewortelde angst. Ook jeugdzonden kwamen terug: voor hij ter communie was gegaan, had hij een keer aan een chocoladesigaar gelikt. Een doodzonde, meende hij. Toen besefte ik pas echt goed hoe ingrijpend levensbeschouwingen of geloofsovertuigingen kunnen zijn voor ons leven. Daarom heb ik gekozen voor een requiem, ons sterven is een meetmoment, het moment waarop jij verantwoording aflegt: wie ben ik geweest."

Levensbeschouwingen

In het requiem 'Waarheen leidt de weg?' worden zes levensbeschouwingen naast elkaar gezet. Bijvoorbeeld die van Houssein, een man van Marokkaanse afkomst, die zijn zoon verloor in het kalifaat. In tegenstelling tot Moshé zingt Houssein zijn verhaal niet. Dat doet het Nederlands Kamerkoor, dat afgelopen maand nog zijn tachtigjarig jubileum vierde. Voorafgaand aan zijn deel van het requiem geeft Houssein in een theatrale setting zijn verhaal meer context. Hij is zoon van een gastarbeider. Housseins dochter radicaliseerde zonder dat hij het in de gaten had en vertrok naar Syrië. Zijn ex-vrouw, eveneens geradicaliseerd, reisde haar achterna en nam zonder overleg hun zoontje mee. Het jongetje moest een wapendepot bewaken, hij stierf door een bombardement. Voor Houssein is dit een teken dat Allah hem op de proef stelt. "Ik heb hoofdpersonen gezocht die hun overtuiging niet alleen met de mond belijden, maar ook in de praktijk", zegt Blom. "Het moet zichtbaar zijn, en daardoor vatbaar voor vooroordelen. Dat sluit aan bij de idealistische kant van het project: als we goed luisteren naar de verhalen, ontdekken we dat we ons oordeel baseren op de buitenkant, op wat we zien, niet op wat we weten, echt gehoord hebben. Dat biedt mogelijkheden die vooroordelen te herzien."

In mijn muziek spelen Oosterse invloeden een rol

 Bij dit project volgt Blom haar eerdere werkwijze: een journalistiek interview met de hoofdpersoon wordt door de dichter Herman van Tongerloo omgezet in een liedtekst. Joost Kleppe is een van de vier componisten die de liedteksten op muziek zette voor Insomnio, het orkest. Hij koos voor het verhaal van de Marokkaanse Houssein en dat van de in Nederland geboren Moshé, die een traditioneel joodse achtergrond heeft. 

Met Moshé repeteert hij vanochtend. Kleppe: "In mijn muziek spelen oosterse invloeden een rol. In het verhaal van Houssein komen Syrische elementen terug, in dat van Moshé joodse." 'Waarheen leidt de weg?' groeide uit tot meer dan een immens project. Blom: "Er kwam een kinderkoor bij, het Ensemble Insomnio, Tivoli organiseerde een randprogrammering, het Sint Maartensberaad sloot aan, net als een daklozenopvang en een levensliederenkoor. Het project voldoet kennelijk aan de behoefte tot verbinding. Bijvoorbeeld van partijen die nooit met elkaar samenwerken: de 'hoge' cultuur van het Kamerkoor met de 'lage' cultuur van Stut. Maar we brengen in het requiem ook levensbeschouwingen, die zelden samen gehoord worden. Het lijkt bijna alsof iedereen zit te wachten op een kans andere partijen te ontmoeten." Om publiek uit alle lagen van de bevolking te bereiken, koos Blom expres voor vier componisten. "Zo moet er voor iedereen wel iets bij zitten dat hen raakt."

Ik heb er bij de componisten op aangedrongen de muziek toegankelijk te houden

Hoewel je de opzet van dit project behoorlijk vernieuwend kunt noemen, is de muziek niet avantgardistisch. "Ik heb er bij de componisten op aangedrongen de muziek toegankelijk te houden", zegt Blom. "Het is prachtig geworden, maar kunst is in dit geval ook een lokmiddel om een boodschap over te brengen die zelden gehoord wordt. Muziek communiceert via het hart, het is de kortste lijn om een boodschap over te brengen." "Toegankelijkheid zet de deur open, letterlijk", reageert Joost Kleppe. "Wat aansprekend is, hoeft niet banaal te zijn. Het is de ontroering die het verhaal overbrengt. Toen ik gevraagd werd deze muziek te schrijven, waren mijn ouders net overleden. Het paste. Ontroering kan in de muziek bijvoorbeeld opgewekt worden door herhaling. Dat middel heb ik nu meer toegepast dan gewoonlijk. Maar, dacht ik toen het klaar was, dat zou ik eigenlijk vaker moeten doen." Blom: "We proberen ook van alles te doen om het concert voor nieuw publiek toegankelijk te maken. Er zijn deelacties, de voedselbank reikt vrijkaartjes uit, er is vervoer geregeld voor mensen die slecht ter been zijn. Dit requiem mag geen elitair feestje worden: we willen dat de mensen van wie de stemmen in dit concert worden gehoord, ook ruim vertegenwoordigd zijn in het publiek."

Niets opleggen

De componist en de hoofdpersoon gaan weer aan het werk. Ze praten over een halve rust die ook wel een kwart rust kan zijn. Moshé maakt een notitie in zijn partituur. Het is duidelijk: deze mannen spreken dezelfde taal. In tegenstelling tot de andere hoofdpersonen is Moshé beroepsmusicus, hij is vioolpedagoog en beiaardier. Daarnaast is hij al vijfentwintig jaar chazan, voorganger in de Utrechtse synagoge. Hij heeft veel familie verloren in de Tweede Wereldoorlog.

Toen hij ouder werd besloot Moshé, dat hij volgens joodse gebruiken en tradities wilde leven. Vanwege de schoonheid en de betekenis ervan, maar vooral uit naam van hen die hier niet meer toe in staat zijn. Het is een persoonlijke keuze waarin hij anderen, ook zijn kinderen vrij laat. Moshé: "Je kunt in het leven iets voordoen, niets opleggen. Dat geldt voor een geloofsovertuiging, maar net zo goed voor een pedagogische overtuiging. Op een dag kan je zoon of dochter die viool toch gewoon aan de wilgen hangen."

Moshé leeft volgens joodse gebruiken en tradities © marcel prins

Op die levenshouding slaat ook het fragment dat Joost Kleppe en Moshé Lewkowitz aan het repeteren zijn: "Ik leg niets op, het komt vanzelf, of niet of later, maar altijd resoneert er iets, zo ging het ook bij mij. Een steen beroert het water." Met muziek of teksten waarin de doden centraal staan is Moshé heel vertrouwd. "De Utrechtse synagoge huist in het voormalig Joodse weeshuis. Begin 1942 had het weeshuis ongeveer vijftig kinderen en dertig gastkinderen die na de Kristallnacht uit Duitsland waren gevlucht. In oktober 1942 deporteerden de Duitsers alle kinderen en het voltallige weeshuispersoneel. Op een enkeling na werden ze vermoord in de concentratiekampen. Dat verleden speelt mee in de synagogale dienst, zeker in de dagen waarin we de Shoah herdenken."

Nieuwe ervaring

Toch is het voor Moshé Lewkowitz wel een totaal nieuwe ervaring in Tivoli op te treden, en dan ook nog met het Kamerkoor. "Als chazan bereik ik gewoonlijk een kleiner publiek. Ik hoop dat het morgen, in Tivoli, samen met de andere professionals goed matcht." Het concert in TivoliVredenburg is niet het slotstuk van het project. Komend jaar volgen in Utrecht nog minimaal tien kleinere versies van het requiem, met drie musici en vier zangers op podia in de verschillende wijken van Utrecht. Bij deze concerten wordt ook de documentaire van Blom vertoond. "Deze buurtpodia hebben dit concert aangegrepen voor activiteiten om bepaalde thema's in hun buurt bespreekbaar maken. Denk aan debatten, ontmoetingen met een maaltijd, een workshop luisteren naar elkaar. Per buurthuis is de invulling anders. Dat is mooi, ik heb iets in gang gezet dat zelfstandig vervolg krijgt. Ja, je zou kunnen zeggen: ergens heeft een steen het water beroerd en nu resoneert het in heel Utrecht."

'Waarheen leidt de weg?' wordt op 5 november om 15.00 uur uitgevoerd in de Grote Zaal van TivoliVredenburg. Tickets zijn verkrijgbaar via www.tivolivredenburg.nl. Het concert en ook de documentaire worden uitgezonden door de NPO en RTVU. Voorafgaand aan het concert is er een randprogramma met koren, een introductie namens Stichting De Tussenvoorziening (opvanghuis voor dak- en thuislozen) en lezingen over vooroordelen tov andere etnische groepen, de mystiek in de islam en de geschiedenis en betekenis van het requiem.

Deel dit artikel

Ons sterven is een meetmoment, het moment waarop jij verantwoording aflegt: wie ben ik geweest

In mijn muziek spelen Oosterse invloeden een rol

Ik heb er bij de componisten op aangedrongen de muziek toegankelijk te houden