Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Duurzaam is een woord voor managers

Religie en Filosofie

Peter Henk Steenhuis

© Colourbox
Interview

Opnieuw werden gisteren akkoorden gesloten met 'duurzaamheid' als sleutelwoord is. Zet dat zoden aan de dijk? Nee, zegt Denker des Vaderlands René ten Bos. Het begrip is licht verteerbaar geworden.

Alles moet duurzamer. Ook beton. Gisteren werd niet alleen het klimaatakkoord, maar ook het betonakkoord gepresenteerd. Uitkomst: in 2030 moet de betonsector al het afval hergebruiken en 30 procent minder CO2 uitstoten. Er is bijna twee jaar over het akkoord onderhandeld, zo'n vijftig partijen heb er hun handtekening onder gezet

Lees verder na de advertentie

In zulke akkoorden duikt steeds het woord 'duurzaam' op, Maar waarom moet er zo lang over worden onderhandeld? En waarom is de controle zo boterzacht dat de Sociaal-Economische Raad (Ser) zich vorige week genoodzaakt zag hardere afspraken te eisen? Het antwoord is simpel: te veel duurzaamheid bedreigt de winstmarge van een bedrijf en daarmee de groei ervan.

Al deze bedrijven zoeken naar een evenwicht, naar duurzame groei. Kan dat?

"Nee", zegt Denker des Vaderlands René ten Bos. "In Trouw vertelde filosoof Roel Veraart dat hij voor zijn promotie Europese beleidsstukken over duurzaamheid leest die naar zijn idee bol staan van de tegenstrijdigheden. Als voorbeeld noemde Veraart 'Sustainable Growth', een van de belangrijkste documenten over het onderwerp. Alleen de titel ervan is al een tegenspraak in zichzelf, stelde Veraart, want duurzaamheid is precies géén groei en groei is niet duurzaam. Daar heeft hij gelijk in. Bovendien is 'duurzaam' een blasé term geworden, typisch een concept voor managers."

Men formuleerde de concepten zo dat managers er steeds beter mee aan de slag konden

Waarom voor managers?

"Mijn promotieonderzoek, twintig jaar geleden, ging over een vergelijkbaar onderwerp: managementconcepten, hoe die gemaakt worden, welke invloed ze hebben en op welke manier ze managers verleiden of bestoken. Een van die concepten is maatschappelijke verantwoord ondernemen, MVO, waarover ik later in detail heb geschreven. Van MVO heb je veel varianten, die historisch gezien steeds verteerbaarder werden voor de managerial mindset. Met andere woorden: men formuleerde de concepten zo dat managers er steeds beter mee aan de slag konden."

Hoe deden ze dat?

"Allereerst door de concepten te ontdoen van hun kritische scherpte. Je maakt ze palatable - discussies over dit soort concepten vinden altijd plaats in het Engels. Je maakt ze goed verteerbaar, praktisch handig."

Dat gaat toch niet? Duurzaam is in feite toch simpel: het vliegtuig laten staan?

"Ik hield deze week een lezing aan de Radboud Universiteit in Nijmegen voor een zaal vol academici. 'Als jullie echt wat willen doen', zei ik, 'laat dan deze zomer al die belachelijke wetenschappelijke congressen over de hele wereld links liggen.' Geen reactie, niet palatable."

Managers weten 'duurzaam' wel lekker verteerbaar te maken?

"Zeker, ze verzinnen termen die tot de verbeelding spreken."

Zoals?

"Neem The Natural Step, een concept dat op de eigen site omschreven wordt als 'een wereldwijd toegepaste en wetenschappelijke onderbouwde methodiek om duurzaamheid in een organisatie of project vorm te geven'. Of The Triple Bottomline. Kijk weer naar de site: 'TBL is een filosofie die ervoor staat dat zakelijke activiteit tegelijkertijd financiële, sociale en milieutechnische vooruitgang kan veroorzaken'."

De termen wekken de illusie dat we dit probleem wel even per sector of branche of stad aanpakken

Waarom is dit typisch voor managers?

"Het bekt goed, en het oogt als iets wat je voor elkaar kunt boksen. Kunt meten en verbeteren. Nog een keer de site van The Triple Bottomline: 'TBL is bedoeld als een frame waarin vooruitgang en prestatie kan worden benoemd en gemeten: zo kun je bepalen wat de impact van een bedrijf is. De TBL-dimensies waarin deze impact wordt gemeten zijn ook wel bekend als de drie P's: people, planet en profits'." Frame, vooruitgang, prestatie, impact, people, planet, profit - allemaal goed verteerbare, bijna sexy termen, die gebruikt worden om goede sier mee te maken bij klanten."

Wat is er tegen om duurzaam lichtverteerbaar te maken?

"De termen wekken de illusie dat we dit probleem wel even per sector of branche of stad aanpakken. Duurzaamheid gaat voornamelijk over wat groepen, bedrijven, gemeenschappen, dorpen, scholen, kunnen doen. Dat zie je terug in de convenanten waarover de Ser vorige week zijn zorg uitsprak: de textielbranche, de bosbranche, de goudbranche, de voedingsindustrie, de bankenwereld, het zijn allemaal delen die iets willen. In het Klimaatakkoord lees je dat eveneens: de betrokkenen onderhandelden aan vijf 'klimaattafels': industrie, wonen, mobiliteit, landbouw en elektriciteit. Er is een wanverhouding tussen deel en geheel."

De som der delen kan toch groter zijn dan het geheel?

"In dit geval niet."

De mens is een com­pen­sa­tie­we­zen: ik stop met vlees eten, dan kan ik vier keer per jaar vliegen

Waarom niet?

"De ecologische vraagstukken waarvoor we staan - klimaatopwarming, extinctie van soorten, demografische explosie - vereisen een systeem-holistische benadering. Dat is een benadering die ervoor zorgt dat je de problematiek in z'n complexiteit bekijkt. Jij kunt als individu wel besluiten uit duurzaamheidsoverwegingen minder vlees te gaan eten, maar dat zegt niets over de vleesconsumptie wereldwijd, want die zal de komende dertig jaar verdubbelen.

"Ander voorbeeld: Nijmegen is duurzaamheidshoofdstad van Europa. Een van de initiatieven in de stad is Steenbreek. De tekst van de site luidt: 'Met Operatie Steenbreek willen wij iedereen in Nederland enthousiasmeren om de tuin te vergroenen. Samen kunnen we het verschil maken en zorgen voor een klimaatbestendige, gezonde maar vooral een groene samenleving!' Alleen al het woord 'operatie' duidt op een soort militaire actie, die ons wel even bevrijdt van de klimatologische ellende. Steenbreek is een heel lief plan om meer insecten in de tuin te krijgen, maar mondiaal, nee, zelfs lokaal stelt het niets voor, want even buiten de grenzen van Nijmegen blijft de monocultuur op het platteland gewoon bestaan. Buiten dat, over ruim een week gaat de Vierdaagse weer start in Nijmegen. Dat is één groot plasticfeest."

Hoe kan het dat deel en geheel zo uit elkaar lopen?

"Omdat de mens een compensatiewezen is: ik stop met vlees eten, dan kan ik vier keer per jaar vliegen. Iedereen in mijn omgeving redeneert zo. Ik ook."

Kunnen we het geheel aanpakken?

"Klimatologie is een earth system science, dat is planetair denken. Ik was onlangs op een conferentie over de Noordzee, met oceanografen, hydrologen, andere wetenschappers. Zij kotsten het woord 'duurzaamheid' allemaal uit. Er bestaat een enorme kloof tussen de wetenschappelijke stand van zaken en wat bedrijven en mensen individueel kunnen en willen doen."

Is er een term die we kunnen introduceren om die kloof te overbruggen?

"We zullen een 'ecologisch bewustzijn' moeten creëren, een bewustzijn waarbij je werkelijk begrijpt dat je deel uitmaakt van de hele planeet. Dat je beseft dat het niet zo zeer om jouw business gaat. We zullen daarbij moeten nadenken over de externaliteiten die het kapitalisme met zich meebrengt. Dat zijn de externe, niet berekende kosten die ontstaan als gevolg van een economische activiteit. Wij mensen doen dingen die ten koste gaan van de planeet. Dat heet sinds Karl Marx externaliteit.

"Iedere discussie over ecologie, klimaatopwarming is loos als we niet fundamenteel het gesprek aangaan over de aard van het kapitalisme. Kapitalisme is geen duurzaam systeem, daar zijn wetenschappers het over eens. Zelfs echte sympathisanten van het kapitalisme als Luigi Zingales en Raghuram Rajan schrijven boeken met titels als: 'Saving Capitalism from the Capitalists'. De kern van het kapitalisme is namelijk dat het deelbelangen propageert: als wij allemaal opkomen voor ons eigen belang is dat goed voor het geheel. Doordat kapitalisten hun eigen belang najagen, verhogen zij de nationale productie en vergroten ze de collectieve rijkdom.

"De Duitse filosoof Joseph Vogl heeft dit wel eens omschreven als 'het theologische hart van het kapitalisme'. Met dat woord 'duurzaam' zitten we middenin dat theologische hart. Het concept zit vol met religie, met melancholische ondertonen. Moet je eens opletten hoe populair in het kader van duurzaamheid woorden zijn met re: rewilding, restoring, recuperation, restructuring. Alsof we terug kunnen keren naar een zuivere oorsprong.

"We zouden 'duurzaam' de seculiere opvolger kunnen noemen van de oude 'rentmeester', dat nog een christelijke connotatie heeft. De rentmeester en de duurzame ontwikkelaar zien zichzelf als degene die beheert, het land, het bedrijf, het milieu. Zij zien zichzelf niet als onderdeel van die ecologie, maar als plaatsvervanger van God. Zo gaan we de planeet niet redden."

Lees ook: 

'De term duurzame groei spreekt zichzelf tegen' (interview)

"'Sustainable Growth' is een tegenspraak in zichzelf, want duurzaamheid is precies geen groei en groei is niet duurzaam", zegt Roel Veraart (24), promovendus aan de Universiteit Wageningen.

Wie krijgt straks de rekening van het Klimaatakkoord?

De tussenstand van het Klimaatakkoord is gepresenteerd. Wat kosten alle milieuplannen? En wie betaalt?

Betonakkoord moet de sector verduurzamen, maar dat is nog niet zo makkelijk

De betonsector moet 30 procent minder CO2 uitstoten en vanaf 2030 al het afval hergebruiken

Deel dit artikel

Men formuleerde de concepten zo dat managers er steeds beter mee aan de slag konden

De termen wekken de illusie dat we dit probleem wel even per sector of branche of stad aanpakken

De mens is een com­pen­sa­tie­we­zen: ik stop met vlees eten, dan kan ik vier keer per jaar vliegen