Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Door de meesters van de zwijgzaamheid wordt misbruik niet gemeld

Religie en Filosofie

Koert van der Velde

De Buddharama-tempel in Waalwijk waar de Thaise hoofdmonnik Mettavihari zich openlijk vergreep aan jongemannen. © Merlin Daleman
Seksueel misbruik

Anderhalf jaar geleden kwamen de eerste verhalen over seksueel misbruik onder Nederlandse boeddhisten naar buiten. Sindsdien zijn er tientallen verhalen bijgekomen. Wat is er aan de hand?

Op 16 november stond een groep vrouwen te protesteren tegen de komst naar Nederland van Sogyal Rinpoche, schrijver van de bestseller 'Tibetaans boek voor leven en sterven'. De boeddhist wordt beschuldigd van misbruik. In Frankrijk loopt strafrechtelijk onderzoek tegen hem, op YouTube vertellen verschillende vrouwen door hem misbruikt te zijn. Hij zou hen hebben behandeld als bedienden, en daar hoorden ook seksuele diensten bij.

Met een Amerikaans slachtoffer is een schikking getroffen, waarmee een proces is afgewend. Enkele vrouwen hebben de dalai lama gevraagd Sogyal Rinpoche tot de orde te roepen, maar die blijft hem openlijk steunen. Ook Sogyals Nederlandse Rigpa-organisatie laat hem niet vallen.

Het geval staat niet op zich, zo bleek ruim een jaar geleden, op 23 juni 2015, toen Hans Voerknecht op Radio 5 vertelde welke vrijheden de Thaise monnik Mettavihari zich in Nederland permitteerde. Tijdens groepsmeditaties vergreep die zich openlijk aan jongemannen: "Er was een ligmeditatie in een ruimte met een man of twintig. Op een gegeven moment knoopte hij mijn broek open en trok me af. Waar anderen bij waren."

Sinds vorig jaar zijn er tientallen verhalen van slachtoffers bijgekomen. Onderzoeksjournalist Rob Hogendoorn, gespecialiseerd in Nederlands boeddhisme, is al een tijdlang bezig het misbruik zoveel mogelijk te documenteren met getuigenverklaringen. Inmiddels heeft hij informatie van vijftig (al dan niet vermeende) misbruikslachtoffers verzameld. Er zou sprake zijn van zestien plegers, allemaal geestelijk leiders van boeddhistische gemeenschappen, van wie er ten minste vijf jarenlang hun gang konden gaan.

Lees verder na de advertentie
Hij zou hen hebben behandeld als bedienden, en daar hoorden ook seksuele diensten bij

Zoals gewoonlijk bij seksueel misbruikzaken is de aangiftebereidheid laag; justitie heeft nog niet tot vervolging kunnen overgaan. Toch blijft het lastig te begrijpen dat juist deze slachtoffers, vaak hoogopgeleide babyboomers, zo laat en aarzelend reageerden.

Dat deze praktijken in alle openheid konden plaatsvinden zonder dat de daders iets hoefden te vrezen, toont in elk geval dat het misbruik verweven is met de boeddhistische gemeenschap, denkt Hogendoorn. Mettavihari heeft een belangrijk deel van de tegenwoordige meditatieleraren in de vipassana-richting uitgekozen en opgeleid. De meesten moeten volgens Hogendoorn van het misbruik geweten hebben. Dankzij hun zwijgzaamheid zou Mettavihari decennialang zijn gang hebben kunnen gaan.

Het misbruik van de in 2007 overleden Mettavihari kwam pas vorig jaar naar buiten. Tot nu toe zijn er bij waarnemers zoals Hogendoorn 25 slachtoffers van deze monnik bekend. De jongste was twaalf jaar - een jongetje die hij van de straat de tempel binnen had gelokt - aldus het inmiddels volwassen slachtoffer dat zich vorig jaar bij de NOS meldde. Er is in Waalwijk rond 1980 voor zover bekend slechts eenmaal een melding bij de politie gedaan, maar dat leidde tot niets. Nu Mettavihari overleden is, is juridische vereffening uitgesloten.

Rest de vraag hoe volgelingen jarenlang loyaal konden blijven aan hun misbruik plegende leraar. Eén van hen, meditatieleraar Frits Koster schrijft daarover op zijn website: "We keken enorm op tegen deze bijzonder charismatische leraar. Dat hij blijk gaf van telepathische vermogens riep nog meer ontzag, vertrouwen en bewondering op. Door dit alles was het moeilijk 'nee' zeggen als hij seksuele toenadering zocht. Daarnaast kon hij op subtiele manieren kritische leerlingen belachelijk maken.'' Koster is zelf ook slachtoffer geweest.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Tot nu toe zijn er bij waarnemers zoals Hogendoorn 25 slachtoffers van deze monnik bekend. De jongste was twaalf jaar - een jongetje die hij van de straat de tempel binnen had gelokt

© Merlin Daleman

Tantrische rituelen

Zelf beweerde Mettavihari soms dat seks met leerlingen onderdeel uitmaakte van zogenaamde tantrische rituelen, vertelt Koster. "Dit alles om leerlingen tot inzicht te brengen en hen te confronteren met de beperkt oordelende geest. Een leerling laat pas diepgang zien als hij dergelijk gedrag normaal is gaan vinden en vertederd over de vrijheid van zijn leraar kan praten."

Mettavihari werd vereerd, en die verering maakte dat volgelingen ook aanwijzingen voor banden van de meester met criminelen negeerden. Onderzoek van voorzitter Toine van Beek van de tempel in Waalwijk laat zien dat Mettavihari omging met Marokkaanse criminelen. Hij zou hebben gegokt met het geld van de gemeenschap, en volgens het kadaster was hij in Amsterdam-Noord eigenaar van een 'massagesalon', een bordeel.

Koster: "We zijn gaan geloven dat leraren hele diepe en wijze boodschappen hebben. Zij lijken alles overstegen te zijn en kunnen zich lam drinken, rare financiële capriolen uithalen, dure auto's kopen." Koster is een van de veertien leraren die door Mettavihari zijn gewijd. In een door de monnik verzonnen ritueel verbond hij de veertien getrouwen met zijn persoon, en daarmee met de Boeddha.

En met het misbruik, vermoedt Hogendoorn. "Mettavihari heeft hen op een voetstuk gezet, en zij Mettavihari." De groep is inmiddels vanwege controversen over de aanpak van de misbruikkwestie verdeeld geraakt. Ank Schravendeel, meditatietrainer, dacht een half jaar na over de vraag wat de gevolgen voor haarzelf moeten zijn. Ze legde uiteindelijk aan haar gemeenschap verantwoording af. Een opname daarvan is online terug te vinden: "Het feit dat wij ooit door Mettavihari zijn aangewezen heeft geen grond meer, daar kunnen we niets meer aan ontlenen, we zijn onze licentie kwijt." Haar leraarstoel gaf zij niet op.

We zijn gaan geloven dat leraren hele diepe en wijze boodschappen hebben. Zij lijken alles overstegen te zijn en kunnen zich lam drinken, rare financiële capriolen uithalen

Frits Koster, meditatieleraar

In een communiqué van de door Mettavihari benoemde leraren staat dat 'Mettavihari briljant kon lesgeven en begeleiden'. De groep distantieert zich van Mettavihari's opvatting dat wie op hoog niveau mediteert zich niet meer gebonden hoeft te weten aan 'lekenregels'. Sommige leraren, zoals Jotika Hermsen van meditatiegroep Sangha Metta, blijven Mettavihari 'Eerwaarde' noemen. Tijdens meditaties buigen ze voor zijn foto.

Leerling Els Ott, die Sangha Metta vroeg een foto van Mettavihari bij retraites weg te halen, kreeg als antwoord dat besloten was dit niet te doen. "Mettavihari had volgens hen ook veel goeds gedaan, dus wilden ze hem 'niet uit de geschiedenis wegschrijven'."

Het misbruik is niet alleen verweven met de vipassana-richting in Nederland. Ook aan andere boeddhistische richtingen, zoals het (westers-)Tibetaans boeddhisme, kleven misbruikaffaires, aldus Hogendoorn. Zo hebben de Shambhala-centra een verleden van seksschandalen. Over oprichter Chögyam Trungpa gaan verhalen van alcoholisme en seksuele uitspattingen. Zijn opvolger Ösel Tendzin wist dat hij hiv-besmet was, maar had toch seks met mannelijke volgelingen, zonder hen dat te vertellen. Dat erkent de organisatie op haar website. Tendzin stierf in 1990 aan aids.

Uit de geschiedenis van de Shambhala-centra lijkt Chögyam Tendzin inmiddels weggeschreven, maar naast het altaar van de vestiging in Leiden hangt nog wel zijn portret.

Zijn opvolger Ösel Tendzin wist dat hij hiv-besmet was, maar had toch seks met mannelijke volgelingen, zonder hen dat te vertellen

© Merlin Daleman

Volgens Henk Blezer, boeddholoog aan de Vrije Universiteit, bestaat er 'een patroon van blinde vlekken' in boeddhistisch Nederland, al denkt Blezer niet dat misbruik in het boeddhisme meer voorkomt dan elders in de samenleving. Maar hij ziet in het Nederlands boeddhisme wel factoren die seksueel misbruik en ander bandeloos gedrag in de hand werken.

Dat het misbruik zo lang kon duren terwijl iedereen zijn mond hield, komt volgens Blezer mede doordat de leraren 'collectief geprojecteerde maskers' dragen. "De smetteloze, schaduwloze meester is een ideaaltype dat velen dierbaar is. Ze zijn van zo'n groot belang dat mensen decennialang kunnen leven met de tegenstrijdige praktijk voordat ze uiteindelijk de bom laten barsten."

Blezer denkt ook dat mediteren misbruik in de hand kan werken. "Meditatie is in traditioneel boeddhisme iets wat maar weinigen doen, ook omdat het de geestelijke gezondheid zou kunnen schaden. Op onze moderne manier gezegd: omdat het mensen labiel en depressief zou kunnen maken. Het traditioneel boeddhistische principe dat je het zelf moet zien los te laten, kan in sommige gevallen zelfs leiden tot zelfdoding. Maar terwijl zenboeddhisten in Japan bijna niet doen aan wat wij meditatie noemen, doen we in Nederland alsof zen gelijk staat aan mediteren."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Terwijl zenboeddhisten in Japan bijna niet doen aan wat wij meditatie noemen, doen we in Nederland alsof zen gelijk staat aan mediteren

Henk Blezer, boeddholoog aan de Vrije Universiteit

© Merlin Daleman

Persoonsverheerlijking

"Door meditatie uit het lood geslagen kunnen zowel leerling als leraar een risicofactor worden. Het maakt naar zichzelf zoekende leerlingen kwetsbaar, terwijl leraren in hun streven naar bevrijding grenzen uit het oog dreigen te verliezen. Ze gaan zichzelf zien als de maat der dingen en nodigen hun leerlingen uit tot persoonsverheerlijking."

In Azië was meditatie dan ook hoogstens onderdeel van een breed pakket aan rituelen en studie, legt Blezer uit. "En als het gedrag van een hooggeplaatste als misbruik werd gezien, was er een systeem van strakke sociale controle en sancties. In het geïndividualiseerde Westen gaat iedereen zijn gang, dus ook de meditatieleraar."

Tussen het oosterse ideaal van zelfloosheid en het westerse van zelfverwerkelijking zit volgens Blezer een spanning die nog niet goed doordacht is. Oosterse traditionele boeddhisten zoeken idealiter ontsnapping aan het leven door de bevrijding van alle banden met het wereldse bestaan, door 'de illusie van een zelf' op te geven. Terwijl het in het westerse boeddhisme juist draait om het omarmen van het leven door zelfverwerkelijking. Dat kan de docenten een verkeerd idee geven van vrijheid.

Meditatie maakt naar zichzelf zoekende leerlingen kwetsbaar, terwijl leraren in hun streven naar bevrijding grenzen uit het oog dreigen te verliezen

Henk Blezer, boeddholoog aan de Vrije Universiteit

Dat Nederlandse boeddhisten nog niet goed hebben uitgedacht hoe ze met zulke spanningen omgaan, verbaast Blezer overigens niet: "In China duurde het ook eeuwen voordat het boeddhisme geworteld was. En dat was niet zozeer dankzij de elite van hoogopgeleide boeddhisten met hun theoretische discussies, maar vooral dankzij de populaire cultuur die het boeddhisme op haar eigen manier uitvond. Het zou zomaar kunnen dat bij ons het boeddhisme vorm gaat krijgen vanuit onverwachte plekken zoals tuincentra, en niet vanuit boeddhistische meditatiecentra."

Veel Nederlandse boeddhistische organisaties hebben inmiddels ethische codes op hun websites gezet. Het Meldpunt Kinderporno heeft zelfs een onafhankelijk meldpunt boeddhisme ingesteld en de Boeddhistische Unie Nederland, de Bun, heeft daar duizend euro aan bijgedragen. Bun-voorzitter en Rigpa-lid Michael Ritman denkt dat de gedane inspanningen genoeg zijn. Hij spreekt van incidenten. "Er spelen nu geen zaken meer." De demonstratie tegen de komst van Sogyal Rinpoche laat in elk geval zien dat de slachtoffers van misbruik hun stem durven laten horen.

Het zou zomaar kunnen dat bij ons het boeddhisme vorm gaat krijgen vanuit onverwachte plekken zoals tuincentra

Henk Blezer,boeddholoog aan de Vrije Universiteit

Deel dit artikel

Hij zou hen hebben behandeld als bedienden, en daar hoorden ook seksuele diensten bij

Tot nu toe zijn er bij waarnemers zoals Hogendoorn 25 slachtoffers van deze monnik bekend. De jongste was twaalf jaar - een jongetje die hij van de straat de tempel binnen had gelokt

We zijn gaan geloven dat leraren hele diepe en wijze boodschappen hebben. Zij lijken alles overstegen te zijn en kunnen zich lam drinken, rare financiële capriolen uithalen

Frits Koster, meditatieleraar

Zijn opvolger Ösel Tendzin wist dat hij hiv-besmet was, maar had toch seks met mannelijke volgelingen, zonder hen dat te vertellen

Terwijl zenboeddhisten in Japan bijna niet doen aan wat wij meditatie noemen, doen we in Nederland alsof zen gelijk staat aan mediteren

Henk Blezer, boeddholoog aan de Vrije Universiteit

Meditatie maakt naar zichzelf zoekende leerlingen kwetsbaar, terwijl leraren in hun streven naar bevrijding grenzen uit het oog dreigen te verliezen

Henk Blezer, boeddholoog aan de Vrije Universiteit

Het zou zomaar kunnen dat bij ons het boeddhisme vorm gaat krijgen vanuit onverwachte plekken zoals tuincentra

Henk Blezer,boeddholoog aan de Vrije Universiteit