Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dit zijn de Luthers van de islam

Religie en Filosofie

Marije van Beek

© Suzan Hijink

De islam lijkt samen te vallen met orthodoxie. Maar ondertussen zijn wereldwijd hervormers aan de slag met een moderne uitleg van de islamitische geschriften. Wie zijn deze denkers? En hoe redeneren ze?

De zoektocht naar een Luther van de islam kan gestaakt worden - er is wereldwijd niet één, maar een heel aantal hervormers aan te wijzen dat de godsdienstige teksten in het reine brengt met de moderne tijd. Dat zegt islamoloog Umar Ryad, verbonden aan de Katholieke Universiteit Leuven. Hij geeft een compleet vak over deze denkers.

Lees verder na de advertentie

Toen de islam in de negentiende eeuw onder vuur kwam te liggen van westerse kritiek en christelijke zending, begonnen sommige geleerden in allerijl teksten en dogma's te herinterpreteren. Je zou hen de modernistische islamitische denkers kunnen noemen, zegt Ryad. "Zij hervormden tekst voor tekst, of dogma voor dogma. Nu na honderd jaar denk je: dat waren kleine stapjes. Maar het was groots wat zij deden. Zij hebben een aanzet gegeven voor de moderniseringsprocessen in de koloniale periode."

Polygamie

Een van die denkers is Muhamad Abdu (1849-1905). Deze Egyptenaar rekende onder meer af met polygamie. "Hij is van mening dat polygamie in de Koran in de context van weeskinderen is vermeld. In die tijd sneuvelden er nog geregeld mannen in de strijd of op handelsreizen, en vrouwen werkten nog niet", zegt Ryad. "Je zorgde voor een weduwe en haar kinderen door haar te trouwen, ook al had je al een vrouw. Meerdere vrouwen hebben was nooit bedoeld als recht voor moslimmannen, maar als plicht. En Abdou ging verder: De Koran leert dat je eerlijk en rechtvaardig moet zijn - en dat is lastig als je meerdere vrouwen hebt, want je kunt niet altijd voor alle twee even goed zijn."

Na de Tweede Wereldoorlog ontstond een andere stroming, die er nog steeds is: die van de neomodernistische islamitische denkers. De Pakistaan die deze term muntte, Fazlur Rahman (1919-1988), behoorde zelf ook tot hen. Neomodernisten zijn niet meer stap voor stap aan het herinterpreteren, maar staan een alomvattende hervorming voor, zegt Ryad. "Iemand als Rahman waardeerde de stappen die modernisten hebben gezet, maar hij vond ze soms apologetisch en reactionair. We hoeven niet te wachten op kritiek van buitenaf, vond hij, we kunnen dat van binnenuit doen."

Ik zie de vernieuwende stromingen steeds meer terrein winnen

De neomodernisten willen de grondvesten van het geloof aanpakken. Ryad: "Zo bepleitte Rahman een nieuwe visie op het strafrecht. Bij straffen gaat het niet om het straffen, zei hij, maar om het doel ervan: het ethisch gehalte in de samenleving verhogen. Een straf als het afhakken van handen, een islamitisch gebruik waar hij zich tegen keert, was eeuwen geleden wellicht de meest aangewezen manier om de samenleving ethischer te maken. Maar als je dat via gevangenisstraf ook kunt doen, zei hij, is het ook goed. En dan is die straf niet minder islamitisch."

Boekenplank

Zowel de islamitische wetsscholen als de hadith - belangrijke peilers van de traditionele islam - zijn niet heilig voor veel neomodernisten. De hadith zijn heel gedetailleerde islamitische voorschriften, waarvan er ook nog eens een hoop zijn, zegt islamoloog Nico Landman van de Universiteit Utrecht. "De Koran is een boekje, qua omvang vergelijkbaar met het Nieuwe Testament. De hadith is een boekenplank."

Sommige moslims gaan zo ver dat ze alleen de Koran nog aanvaarden: zij noemen zich de Koranisten. Een vrij recente beweging, zegt Landman: "Onder meer in Turkije heeft die heel wat aanhangers."

Het is de vraag wat de invloed van moslimhervormers zal zijn. "Het blijft soms nog beperkt tot de kring van de elite", zegt Umar Ryad. "Maar: na 2011 is de Arabische wereld opengegaan. Via sociale media vinden deze ideeën hun weg, en zo komen ze niet alleen onder de aandacht van intellectuelen. In het Midden-Oosten vangen ook hoogopgeleide moslims dit op en zij werken dat uit in hun geloofsleven. Ik zie de vernieuwende stromingen de afgelopen jaren steeds meer terrein winnen."

De tegenwind is fors, zegt Nico Landman, met name van kapitaalkrachtige organisaties in de Golfstaten. "Maar hier in het westen worden juist de hervormers verwelkomd. Hoe deze ideeënstrijd uitpakt, kan alleen iemand met een glazen bol zeggen. Ik weet wel één ding: Deze geluiden zijn er nu, en ze zullen niet zomaar weggaan."

Amina Wadud (1952)

Tekst loopt door onder afbeelding

De gelijkheid tussen man en vrouw is een uitvloeisel van de eenheid van Allah

© Suzan Hijink

De Amerikaanse theologe en koranwetenschapper Amina Wadud is ook thuis in genderstudies. Ze is beroemd om de preek die ze in 1994 hield in een moskee in Zuid-Afrika. Dat ze als vrouw een preekstoel beklom, zorgde voor controverse in de islamitische wereld. Vijf jaar later kwam haar proefschrift uit, later in het Nederlands verschenen als 'De koran en de vrouw: Herlezing van een heilige tekst vanuit een feministisch perspectief'.

Ze preekte elf jaar niet, maar intussen dacht ze na, en kwam ze tot de conclusie dat ook zij het gebed kon leiden. In 2005 deed ze dat voor het eerst, in de Verenigde Staten. De gelijkheid tussen man en vrouw is voor haar een logisch uitvloeisel van de eenheid van Allah. Ze ziet hem als 'verenigende kracht'. Nou ja, 'hem'? Wadud gelooft niet in een mannelijke god. "Allah heeft geen gender, of beide genders", zei ze vorig jaar in een interview met het Nederlandse tv-programma 'De Nieuwe Maan'.

Abdullahi Ahmed An-Na'im (1946)

Tekst loopt door onder afbeelding

Zijn belangrijkste onderwerp is de vereniging tussen de islam en mensenrechten

© Suzan Hijink

Oorspronkelijk komt An-Na'im uit Sudan. Hij is een leerling van een andere bekende Sudanese islamhervormer, Mahmoud Mohamed Taha. Toen deze vanwege zijn ideeën werd gedood, vluchtte An-Na'im naar de Verenigde Staten. Daar werkt hij nu aan de Emory-universiteit in de Verenigde Staten. Zijn belangrijkste onderwerp is de vereniging tussen de islam en mensenrechten.

Taha geloofde dat de Koran in twee perioden is geopenbaard. In de periode dat de profeet in Mekka verbleef, en in de periode dat hij in Medina regeerde. Teksten uit de eerste periode zijn menselijker en rechtvaardiger, zegt Taha, dan in de tweede periode, als de profeet en de zijnen behoorlijk wat politieke macht hebben verkregen.

De moslimwereld vandaag gaat uit van de tweede boodschap, vanuit de gedachte dat die de eerste boodschap als het ware opheft. Maar Taha wilde dat omdraaien, en terug naar de eerste boodschap. An-Na'im werkt in zijn geest verder.

Abdolkarim Soroush (1945)

Tekst loopt door onder afbeelding

Soroush is voorstander van de scheiding tussen godsdienst en staat

© Suzan Hijink

De Iraanse scheikundige en filosoof, die ook een kenner is van de dertiende-eeuwse Perzische dichter Rumi, kreeg in 2004 de Erasmusprijs. Hij zou volgens de jury niet de Luther, maar de Erasmus van de islam zijn, omdat die zijn kerk, net als Soroush de islam, wel trouw was gebleven en van binnenuit hervormde. Soroush doceert nu aan de universiteit van Maryland in de Verenigde Staten.

In 2005 plaatste het magazine Time hem op zijn lijst van 100 meest invloedrijke mensen. Een van de thema's van Soroush is islamitisch pluralisme. Hij betwist de claim van de Iraanse leider Khomeini, dat zijn geestelijken een van God gegeven recht hebben om te regeren. Dat religie nu eenmaal geïnterpreteerd wordt door de mens, die feilbaar is, leidt onvermijdelijk tot verschillende aardse interpretaties.

Soroush is voorstander van de scheiding tussen godsdienst en staat. Geestelijken zouden volgens hem geen politieke macht moeten hebben. Al was het maar omdat politieke macht altijd corrumpeert.

Ziauddin Sardar (1951)

Tekst loopt door onder afbeelding

Dat de sharia goddelijk geïnspireerd zou zijn, is volgens Sardar 'een van de grootste mythen in de moslimwereld'

© Suzan Hijink

De Brits-Pakistaanse geleerde Ziauddin Sardar heet wel een homo universalis. Hij is zowel thuis in scheikunde en informatica, als in de islamologie. In 2011 richtte Sardar het magazine Critical Muslim op, waarin islamitische vrijdenkers van gedachten wisselen.

Hij schreef in dertig jaar tijd zo'n vijftig boeken, sommige met zijn co-auteur Merryl Wyn Davies. Heel wat van zijn werk gaat over de hervorming van de islam, zoals 'Reformist Ideas and Muslim Intellectuals', waarin hij schrijft dat moslims 'op het punt staan van fysieke, culturele en intellectuele uitsterving, gewoon omdat ze hun gedachten hebben laten leiden door parochialisme en traditionalisme'.

Het idee dat de sharia goddelijk geïnspireerd zou zijn, noemde hij in een interview met NRC 'een van de grootste mythen in de moslimwereld'. Ook de profeet Mohammed is niet goddelijk - hij is een mens, en een kind van zijn tijd, zei Sardar. "Het enige dat als heilig geldt, is de Koran."

Taha Jabir Alalwani (1935-2016)

Tekst loopt door onder afbeelding

Alalwani is bekend om zijn pleidooi tegen de doodstraf op afvalligheid

© Suzan Hijink

Alalwani is geboren en getogen in Irak, en afgestudeerd aan de Al-Azhar universiteit, het gezaghebbende islamitische opleidingsinstituut in Caïro, Egypte. In de jaren tachtig ging Alalwani naar Amerika.

Zijn boek 'Al-Tadabour' (Schriftuitleg), gaat over het begrijpen van de Koran aan de hand van de Koran zelf, in plaats van geleerden dit voor je te laten doen. Hij is ook bekend om zijn pleidooi tegen de doodstraf op afvalligheid, die in een strikt islamitisch land als Saudi-Arabië geldt. De teksten waarop dat land zich baseert, moet je volgens Alalwani anders interpreteren. Niet afvalligheid zou het probleem zijn geweest, maar hoogverraad.

Alalwani vindt ook het afbeelden van de profeet Mohammed niet per se een probleem, al is het afbeelden van mensen in een hadith verboden. Misschien, redeneerde hij, gold die hadith alleen in de begintijd van de islam, toen er nog maar net afscheid was genomen van het aanbidden van beelden. Het gevaar dat dit gebruik kon terugkomen achtte Alalwani nu geweken, omdat de mens daar inmiddels te ver van verwijderd is.

Nasr Abu Zayd (1943-2010)

Tekst loopt door onder afbeelding

De Koran is wel een goddelijke tekst, maar die is op aarde menselijk geworden

© Suzan Hijink

De Egyptische geleerde Abu Zayd combineerde twee vakgebieden: Koranstudies en mystieke filosofie. Toen hij schreef dat hij de Koran niet alleen als een religieus, maar ook als een cultureel-historisch en literair werk beschouwde, kwam hij in de problemen. Hij werd bestempeld als afvallige, kreeg doodsbedreigingen en vluchtte in 1995 naar Leiden. Hier zou hij de beroemdste balling uit de moderne geschiedenis van Nederland worden.

Abu Zayd hield zich bezig met het 'vermenselijken' van de tekst. De Koran is wel een goddelijke tekst, maar die is op aarde menselijk geworden, redeneerde hij. De heilige tekst is dus een 'cultureel product' van de Arabische omgeving.

Zijn adagium luidde: 'Ik denk dus ik ben een moslim' - waarmee hij zich verzette tegen de gedachte dat kritisch denken je tot een afvallige maakt. Abu Zayd had kritiek op de islamitische wetsscholen. Hij wilde terug naar de Koran. De wetsscholen waardeerde hij tot op zekere hoogte, maar hij vond ook dat je er niet per se aan verbonden bent.

Lees ook: ‘De Koran is niet goddelijk en dus niet onfeilbaar’

In de Koran staan de meest vreselijke teksten, vindt de Canadese ex-moslim Ali Rizvi, en die komen niet rechtstreeks uit de pen van het Opperwezen. Een inzicht dat begint te landen, merkt hij. 

Lees ook: De islamitische wereld voelt de pijn van de individualisering

Al honderd jaar worstelt de islamitische wereld met de uitdagingen van de moderniteit. Hoe moet de moslim omgaan met de radicale uitdaging van liberalisme en individualisme?


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Ik zie de vernieuwende stromingen steeds meer terrein winnen

De gelijkheid tussen man en vrouw is een uitvloeisel van de eenheid van Allah

Zijn belangrijkste onderwerp is de vereniging tussen de islam en mensenrechten

Soroush is voorstander van de scheiding tussen godsdienst en staat

Dat de sharia goddelijk geïnspireerd zou zijn, is volgens Sardar 'een van de grootste mythen in de moslimwereld'

Alalwani is bekend om zijn pleidooi tegen de doodstraf op afvalligheid

De Koran is wel een goddelijke tekst, maar die is op aarde menselijk geworden