Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dennis de Gruijter, stadsfilosoof van Gouda, duikt in de merkwaardige denkwereld van Jan Patočka

Religie en Filosofie

Sofie Messeman

© SVW Uitgevers
Recensie

De solidariteit van de schok
Dennis de Gruijter
SVW Uitgevers, 224 blz., € 19,95
★★★

De schrijver

Lees verder na de advertentie

In 'De solidariteit van de schok' verkent Dennis de Gruijter, stadsfilosoof van Gouda, het gedachtegoed van de Tsjech Jan Patočka, die vorig jaar bekroond werd met de Spinozalens voor dode denkers. Patočka (1907-1977) studeerde wijsbegeerte in Parijs, Berlijn en Praag. Hij staat bekend als fenomenoloog en volgde lessen bij Edmund Husserl en Martin Heidegger. Zijn loopbaan werd bepaald door de wisselvalligheden van het communistische regime in Tsjechoslowakije: nu eens was hij hoogleraar, dan weer moest hij genoegen nemen met een baantje als archivaris van het Comeniusarchief, om later toch weer als hoogleraar te mogen werken.

De anekdote

Jan Patočka was een van de grondleggers van Charta 77, een manifest dat de schending van de mensenrechten in Tsjechoslowakije aan de kaak stelde. Toen de Nederlandse minister van buitenlandse zaken Max van der Stoel in 1977 een staatsbezoek aan Tsjechoslowakije bracht, wilde hij graag iemand van Charta 77 spreken. Het werd Jan Patočka. Maar na het gesprek werd Patočka opgepakt voor verhoor. Hij werd dagenlang ondervraagd, zelfs nog nadat hij met uitputtingsverschijnselen in het ziekenhuis was beland. Daar stierf hij op 13 maart 1977 aan een beroerte.

Het boek nodigt uit tot verdere verdieping in de merkwaardige denkwereld van de filosoof

De stelling

Net als Husserl was Patočka ervan overtuigd dat Europa in crisis verkeert. In 'Ideologie en het leven in de Idee' uit 1946 betoogt Patočka dat de Tweede Wereldoorlog niet ondanks, maar juist dankzij het Europese rationalisme heeft kunnen plaatsvinden. In de moderniteit wordt de mens immers tot object gereduceerd, met als gevolg dat hij zichzelf ziet als een object tussen andere objecten. Patočka noemt dit de beschrijving van de mens 'als concept'. Die beschrijving staat onverschillig tegenover wie iemand is als concreet persoon. Daartegenover lanceert Patočka 'de idee': de innerlijke kern van de mens, de ziel, datgene in ons wat zich onttrekt aan het alledaagse.

De uitwerking

Zijn cultuurkritiek vat Patočka in het begrip 'superbeschaving': een imperium dat het problematische van geschiedenis, filosofie en politiek wil oplossen door een totale, rationalistische mobilisatie van het leven. Maar hoewel de superbeschaving zich tot taak stelt 'het' leven te beschermen, miskent ze het individuele leven. De superbeschaving is verwant met het kamp: in de organisatie van het kamp wordt de mens immers ontdaan van zijn individualiteit en getraind om als levende, vervangbare grondstof te existeren. Dat alles geldt bij uitstek voor de communistische dictatuur. Maar het Westen is niet beter. Patočka beschouwde het als een gematigde versie van de superbeschaving, die evenzeer voortkomt uit de crisis van het Europees rationalisme. Ook in het Westen vindt namelijk een reductie van de vrijheid plaats: die wordt ingeperkt tot het economisch domein.

De oplossing

Patočka pleit voor 'een leven in waarheid' of in 'de ziel'. Dat zijn metaforen voor ons vermogen om geen genoegen te nemen met 'hoe de zaken er nu eenmaal voorstaan'. Een morele werkelijkheid is de wereld die zich opent op het moment dat een mens onrechtvaardigheid weerstaat en 'nee' zegt, zelfs als dat gevolgen heeft voor hemzelf. Een voorbeeldfiguur is Socrates, de filosoof die de ervaring van de vrijheid voortdurend opzoekt en nooit aarzelt om de samenleving te confronteren met het problematische van de werkelijkheid.

Redenen om dit boek niet te lezen

Na de inleiding duurt het ruim dertig bladzijden voordat De Gruijter ook maar een regel aan Patočka wijdt, zo is hij bezig met zijn eigen interpretatie. Ook elders in het boek heeft hij de neiging om vrij interpretatief te schrijven, waardoor het voor de lezer vaak onduidelijk is of hij het over Patočka heeft, dan wel een eigen uitwerking lanceert.

Redenen om dit boek wel te lezen

De Gruijter biedt een helder overzicht van de kritiek op het rationalisme, niet alleen bij Patočka, maar ook bij Edmund Husserl. Verder biedt hij een toegankelijke introductie tot de nogal speculatieve begrippen van de Tsjechische fenomenoloog, waaronder 'de ziel' en 'de idee'. Het boek nodigt uit tot verdere verdieping in de merkwaardige denkwereld van de filosoof die een inspiratie vormde voor denkers als Paul Ricoeur en Jacques Derrida.

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies vindt u in ons dossier.

Deel dit artikel

Het boek nodigt uit tot verdere verdieping in de merkwaardige denkwereld van de filosoof