Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Vikingen en hun 'islamitische' inscripties

Religie en Filosofie

Marije van Beek

De linnen band waarop de tekst staat. Foto: Annika Larsson. © RV

Vikingen hebben de naam van Allah op kleding geborduurd, zegt een Zweedse archeoloog. Ze zouden ideeën hebben overgenomen uit het Midden-Oosten. Kenners van het Arabische schrift verwijzen de theorie naar het rijk der fabelen.

Het is de negende eeuw, een Viking wordt in haar bootgraf gelegd ten noorden van Uppsala in Zweden. Daar graven archeologen haar tien eeuwen later op. Naast een ketting, botten van een haan en een grote hond, vinden ze twee munten uit Bagdad, en een hoop zijde. Ook haar begrafeniskleed is van die stof vervaardigd. Die laatste objecten wijzen op contacten met Arabieren.

Lees verder na de advertentie

Zoveel was bekend: de Vikingen handelden volop met het Midden-Oosten. Maar toen de Zweedse archeoloog Annika Larsson van de universiteit van Uppsala dit jaar een tentoonstelling samenstelde met deze objecten, viel haar iets op. De borduursels op een linnen band, tot dusver nog gewoon aangezien voor decoratie, kwamen haar nu voor als Arabische tekst. In spiegelbeeld staat er ‘Allah’ en ‘Ali’, zegt ze.

(Tekst loopt door na illustratie)

De reconstructie van de band. Bij de groene pijltjes de tekens die de archeoloog zelf toevoegde. Foto: Annika Larsson. © RV

Symboliek

‘Onthutsend’, concludeert de archeologe in een persbericht op de website van de universiteit. ‘Vermoedelijk zijn begrafeniskostuums uit de tijd van de Vikingen beïnvloed door de islam, en het idee van een eeuwig leven na de dood, in het paradijs.’ Britse en Amerikaanse kwaliteitskranten namen het nieuws over. In de New York Times zei Larsson dat de Vikingen die deze kleding droegen ‘de symboliek moeten hebben begrepen’ en dat de kleermaker ‘wist wat de letters betekenden’. Ze wilde daarmee niet zeggen dat de Vikingen moslim waren. “Maar ze nemen deel aan een wereldbeeld dat ze delen met mensen die in Centraal-Azië leefden.”

Voor de hoeveelheid zijde in het eerder genoemde graf heeft Larsson ook een religieuze verklaring: de Koran zegt immers dat zijde in het paradijs wordt gedragen.

Maar kenners van het Arabische schrift die foto’s van de vondst zagen, verwijzen de theorie meteen naar het rijk der fabelen. Zo ook arabist Marijn van Putten van de Universiteit Leiden. “Ik zag het en dacht meteen: dat ziet er raar uit. Er stáát geen Allah. En de letters zijn niet eens Arabisch. Probeer je het toch als Arabisch te lezen, dan staat er iets als ‘lalalah’, volkomen betekenisloos. Het ziet er gewoon uit als een decoratie.”

Het kan zijn dat er een kleine Vikingkolonie is geweest in Bagdad, maar de aanwijzingen daarvoor zijn minimaal

Arend Quak

Hoe kan het dan dat de archeologe het toch voor Arabisch aanziet? Van Putten: “In de eerste plaats omdat ze de laatste letter, en die is het meest belangrijk, er zelf aan vast getekend heeft op de reconstructie. Misschien omdat die vorm van de letter elders op de stof te vinden is. Maar zo werkt het Arabische schrift niet: Je kunt niet dingen uit elkaar halen en zeggen dat ze bij elkaar horen. Bovendien: het zou om het Kwadraatkoefisch Arabisch gaan. Maar dat schrift duikt pas in de 15de eeuw op in het Midden-Oosten. En dit graf is uit de 9de eeuw. Chronologisch kan dat niet kloppen.”

Van het patroon waar ‘Ali’ op de stof zou staan is nog geen beeld vrijgegeven. Van Putten: “Maar als je kijkt hoe ze omgaat met het schrift, heb ik er niet zoveel vertrouwen in dat dat er echt staat. Bekijk je de orginele stof, dan zou je er ook een ‘E’ in kunnen zien, uit het Latijnse alfabet. Dat kenden de Vikingen natuurlijk ook.”

Duizenden munten

De periode dat Vikingen handel dreven met Arabieren duurde zo’n 150 jaar, en begon in de eerste helft van de negende eeuw. Er zijn duizenden munten met Arabische opschriften gevonden in nederzettingen, vertelt Arend Quak, specialist oude Germaanse en Scandinavische talen aan de Universiteit Leiden en de Universiteit van Amsterdam. Maar ook hij weerspreekt de theorie van de Zweedse archeoloog. “Dat Vikingen de ideeën overnamen van de Arabieren? Dat betwijfel ik. Dan moet je toch heel goed weten wat er precies gezegd werd. Er was ruilhandel, maar daar is minder communicatie voor nodig. Het kan zijn dat er een kleine Vikingkolonie is geweest in Bagdad, maar de aanwijzingen daarvoor zijn minimaal. Misschien kende een enkeling wat steenkolen-Arabisch, maar het zal niet zo zijn geweest dat ze diepgravende theologische gesprekken voerden.”

En de hoeveelheid zijde en de verwijzing naar de Koran? “Vergezocht”, vindt Quak. “Zijde was al veel langer een geliefd handelsobject. Ik neem aan dat dat gewoon om de kwaliteit van de stof zelf te doen was. De Romeinen waren er ook dol op. En dat was nog voor de Koran bestond.”

Als je het Arabisch niet echt kent, maar het probeert na te doen, ziet het er ongeveer zo uit

Marijn van Putten

De inscriptie op deze ring zou 'imitatie-Arabisch' kunnen zijn. Foto: Annika Larsson. © RV

Drie jaar geleden speelde een vergelijkbare kwestie: toen vonden archeologen een ring in het Zweedse Birka. Streepjes in de rode glazen steen werden ook voor Arabisch aangezien. ‘Naar of voor Allah’, zou hier volgens de archeologen staan. Hier is ook geen kenner van het Arabisch geraadpleegd, zegt arabist Marijn van Putten. “Wie stelt dat hier iets staat in het Arabisch, toont meteen aan dat hij het Arabisch niet machtig is. Schokkend, dat een stelletje archeologen zich gekwalificeerd voelt om te zeggen wat er in het Arabisch staat.”

In het geval van de ring houdt Van Putten rekening met de mogelijkheid dat het om imitatie-Arabisch gaat. “Nepschrift dus. Als je het Arabisch niet echt kent, maar het probeert na te doen, ziet het er ongeveer zo uit. Het imiteren van het Arabisch was niet ongewoon in die tijd: vooral op munten kwam dat voor. Misschien herkenden de Vikingen het schrift van de munten, en zullen ze het geassocieerd hebben met iets wat van waarde is. En het dus als decoratie hebben gebruikt. Er zijn zo zelfs munten geslagen in Engeland waar het Arabisch correct op is weergegeven. De Saksische koning Offa liet in de achtste eeuw op zijn munt zetten: ‘Mohammed, de profeet van God’.”

Maar dat zegt nog niets over hun geloofsovertuiging, zegt Van Putten. “Ze deden dat gewoon na, omdat ze dachten dat munten er zo uit hoorden te zien.”

Lees ook: Gamers redden Vikingtaal van de vergetelheid

Deel dit artikel

Het kan zijn dat er een kleine Vikingkolonie is geweest in Bagdad, maar de aanwijzingen daarvoor zijn minimaal

Arend Quak

Als je het Arabisch niet echt kent, maar het probeert na te doen, ziet het er ongeveer zo uit

Marijn van Putten