Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De prikklok zou ons kunnen beschermen tegen onszelf

Religie en Filosofie

Peter Henk Steenhuis

1971: Prikklok bij het Shell-laboratorium in Amsterdam © Rob Mieremet, Nationaal Archief / Anefo
Bubbelonië

Het leek een heel ouderwetse kop, vanmorgen in Trouw: ‘Verplicht inklokken, zegt Europese rechter’. Bedrijven in de EU moeten de uren van hun werknemers precies bijhouden, bepaalde het Hof van Justitie gisteren. 

Alsof we terugkeerden naar de jaren vijftig, toen een werknemer bij het binnengaan van de autofabriek eerst zijn kaart in de prikklok duwde. Maar de laatste decennia zijn we autonoom geworden, zelfstandig. Een prikklok is een symbool van een verleden, waarin werknemers en werkgevers constant wantrouwend tegenover elkaar stonden.

Lees verder na de advertentie

En nu, verplicht inklokken? De klok moet weer ingevoerd, schrijft Trouw, om werknemers beter te beschermen tegen hun bazen, die niet geloven hoeveel overuren ze hebben gedraaid. Aanleiding is een conflict in Spanje tussen bankmedewerkers en hun werkgever Deutsche Bank. De bank weigerde te betalen. De Europese rechter heeft nu beslist dat Deutsche Bank moet kunnen aantonen, dat de medewerkers de overuren niet gedraaid hebben. Daarvoor hebben ze een systeem voor nodig: de prikklok – of een moderne variant.

Zijn wij werkelijk zo autonoom als we denken?

Werkplezier of druk

In Nederland is dat niet zo nodig, reageerde de Tilburgse hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen: “Tegen je zin onbetaald overwerken komt in Nederland niet snel voor. De arbeidsverhoudingen zijn hier toch beter.” Hij voegt eraan toe, dat het vooral hoogopgeleiden zijn die onbetaald extra uren maken. “Bij mij op de universiteit is 60 uur per week voor sommigen bijvoorbeeld best normaal, terwijl ze daar natuurlijk geen extra geld voor krijgen. Daar gaat werkplezier achter schuil, of carrièredruk, maar in feite is het vrijwillig.”

Die laatste toevoeging van Wilthagen geeft al zijn onzekerheid weer: of carrièredruk, maar in feite is het vrijwillig. Als je weet dat het woord ‘druk’, net als het woord ‘stress’ oorspronkelijk angst betekent en we carrièredruk dus ook wel carrièreangst kunnen noemen, zet dat al vraagtekens bij die vrijwilligheid.

Dat sluit aan bij een ervaring die een paar maanden geleden opdeed, toen ik trainingen mocht geven aan bedrijven in Groningen, waar de leegloop in bedrijven groot is. Een jonge vrouw in een leidinggevende positie, mbo-opleiding, vertelde dat zij ’s nachts om 2.00 wakker werd, niet meer in slaap kon vallen, en dan haar werkmail checkte, om te zien of ze al ergens moest/kon ingrijpen. In tegenstelling tot wat Wilthagen suggereert, is zij niet hoogopgeleid, en of deze drang mail te checken geheel vrijwillig is, vraag ik me ook af.

Gekke uren

Zijn wij werkelijk zo autonoom als we denken? De woorden van de jonge Groningse raakten me, omdat ik ze herkende. Sinds mijn werk flexibel geworden is, werk ik langer, harder, op gekkere uren. Niemand verplicht me daartoe, het is ‘in feite’ mijn eigen keus.

Volgens de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han is er iets anders aan de hand. Een jaar of vijf geleden betitelde hij onze samenleving al als een prestatiemaatschappij, waarin wij onszelf de hele dag zien als “een soort potentiële arbeidskracht”. En we doen het zelf, vrijwillig. Maar deze vrijheid van autoriteit, stelt Byung-Chul Han, leidt niet tot vrijheid, maar laat vrijheid en dwang samenvallen. Dit leidt tot burn-out en depressiviteit.

Byung-Chul Han: “In deze dwangsamenleving draagt ieder zijn werkkamp in zich mee. Het bijzondere van dit werkkamp is dat je gevangene en kapo, slachtoffer en dader tegelijk bent. Zo buit je jezelf uit. Uitbuiting is nu mogelijk zonder overheersing.”

Ik denk dat Byung-Chul Han gelijk heeft, onze hoogopgeleide neiging tot het maken van overuren is veel minder vrijwillig dan wij denken. We zouden wel eens meer slaaf en minder baas kunnen zijn dan ons lief is.

Wij disciplineren onze omgeving om het gedoetje dat ons leven is, een beetje beheersbaar te houden

Zingeving

Nadenken over onze taken en onze indeling van werk, noemde voormalig Denker des Vaderlands, René Gude een vorm van zingeving. Hij schaarde dat onder de noemer van het ‘zinrijke’, of je in staat bent te formuleren wat je moet doen, wat je taken zijn.

Als we daarin minder autonoom zijn dan we denken, ons zelf minder de wet kunnen opleggen dan we zouden wensen, verslaafder blijken dan we willen toegeven, is het tijd voor maatregelen. Bijvoorbeeld een prikklok, of een variant daarop: een tijdslot op een computer.

Is dat niet vreselijk kinderachtig? Van een andere voormalige Denker des Vaderlands, Marli Huijer, heb ik geleerd dat disciplinering niet altijd van binnenuit hoeft te komen, zelfs niet altijd kan komen. Kijk naar een stoplicht. Omdat wij zelf niet in staat zijn het verkeer overal goed te regelen, ontwerpen we een ding om ons te helpen disciplineren. Wat doe je als je minder bier wilt drinken? Je legt minder bier in de koelkast. Wij disciplineren onze omgeving om het gedoetje dat ons leven is, een beetje beheersbaar te houden.

De prikklok hoeft in Nederland misschien niet zo zeer ingevoerd te worden om ons te beschermen tegen werkgevers. De prikklok zou een hulpmiddel kunnen zijn ons te beschermen tegen onszelf. Zo beschouwd is de nieuw in te voeren prikklok een vorm van zingeving.

We trekken ons terug in onze veilige bubbel. Verliezen we het vermogen elkaar te begrijpen en te bereiken? Voor de columnserie Bubbelonië reist filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis langs de grenzen van onze taal op zoek naar de grenzen van onze werelden.

Lees ook:

Bereid u maar vast voor: iedere werknemer moet straks verplicht inklokken

Bedrijven in de Europese Unie moeten precies gaan bijhouden hoeveel uur hun werknemers draaien, bepaalde het Hof van Justitie vandaag. De terugkeer van de prikklok?

Deel dit artikel

Zijn wij werkelijk zo autonoom als we denken?

Wij disciplineren onze omgeving om het gedoetje dat ons leven is, een beetje beheersbaar te houden