Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De moderniteit is een trauma

Religie en Filosofie

Marc van Dijk

'Geduldig wachten, hopen, bidden? Welnee, ik leg mijn wil op aan de natuur.' © Hollandse Hoogte / Kick Smeets Fotografie
Interview

Waarom is de global village te kil om te bewonen? Filosoof en econoom Haroon Sheikh laat zien dat modernisering en technologische vooruitgang een vorm van onweerstaanbare betovering is.

Elke maand verruilen meer dan één miljoen Chinezen het platteland voor een mega-stad. Definitief, ze worden nooit meer dorpsbewoner. De modernisering in de wereld is een activerende, maar ook een ontregelende kracht", zegt filosoof Haroon Sheikh. "Wij zijn snel geneigd om te denken dat verstedelijking en modernisering enkel een vooruitgang zijn en dat de 'achterlijke gebruiken' daarmee wel tot het verleden zullen behoren."

Lees verder na de advertentie

Maar zo eenvoudig is het volgens Sheikh niet. Want waarom keren tradities overal ter wereld terug? In China wordt voor het eerst in decennia weer vol ontzag oude geschiedenis gedoceerd, en kunsten, zoals kalligrafie. Japanners verbinden zich op de bedrijfsvloer met Samoerai-symboliek. In de VS werden de verkiezingen gewonnen met de leus 'Make America Great Again' en in Nederland is staan voor het Wilhelmus inzet van debat. Sheikh: "In de crisisjaren begon het ideaalbeeld van een liberale wereldorde zonder overbodige folklore al barsten te vertonen. Maar nu is het echt duidelijk dat mensen in een neutrale global village simpelweg niet kunnen wonen."

Econoom, bestuurskundige en filosoof Haroon Sheikh is strateeg van investeringsmaatschappij Dasym, en geeft op de Amsterdamse campus FreedomLab leiding aan een team dat bewegingen in de wereldeconomie en -politiek in kaart brengt. Op zijn smartphone volgt hij dagelijks alle verkiezingen wereldwijd. Hij publiceerde een boek over 'De opkomst van het Oosten' en binnenkort presenteert hij 'Embedding Technopolis', waarin de vraag naar de bewoonbaarheid van een snel veranderende wereld centraal staat.

Sheikh schrijft dat de moderniteit samenlevingen treft 'als een trauma'. De vraag is vervolgens hoe die samenlevingen op dat trauma reageren. Bijvoorbeeld door het te ontkennen en zich terug te trekken in een reservaat (zoals inheemse stammen in de Verenigde Staten). Of door de modernisering een handje te helpen, door zelf actief de eigen cultuur te vernietigen (of althans: daarnaar te streven), zoals Atatürk deed in Turkije en Mao Zedong in China. Óf door vol in de tegenaanval te gaan, door de moderniteit de oorlog te verklaren, zoals islamitische fundamentalisten.

Allemaal even vruchteloos, analyseert Sheikh. Harmonieuze uitkomsten kunnen enkel ontstaan wanneer er ruimte is voor hybride tussenvormen, waarin de tradities opnieuw gestalte kunnen krijgen. Dat kan variëren van de middeleeuwse gildecultuur die in moderne gedaante terugkeert in succesvolle Duitse fabrieken, tot een Oprah Winfrey-achtige talkshow op basis van confucianistische filosofie in China.

Waarom zou de abrupte verandering van de moderniteit per se een trauma zijn?

"Modernisering heeft hier in het Westen een zeer pijnlijke, bloedige geschiedenis gekend. Burgeroorlogen, fascisme en communisme zijn allemaal fenomenen die grotendeels te verklaren zijn vanuit die disruptieve kracht van modernisering. En dan te bedenken dat wij dit proces geleidelijk aan beleefd hebben sinds de zestiende eeuw, toen bij ons de verstedelijking en de wetenschappelijke en technische revolutie begonnen. Nu zijn er talrijke opkomende landen waarin honderden miljoenen mensen vergelijkbare veranderingen meemaken - in slechts enkele decennia. Die Chinese boeren die in de stad komen wonen, zijn niet plotseling modern. Die zijn ontworteld."

Wat maken ze mee, wat is modernisering en waaruit bestaat die Technopolis?

"Modernisering gaat niet over uitwendige dingen of technische zaken. Het is een mentaliteit die de wereld in komt, een andere houding. In Technopolis beschouwen wij onszelf en de wereld als ruw materiaal dat continu gemanipuleerd kan worden ter bevrediging van onze behoeftes."

Dat klinkt negatief, alsof we lege hulzen zijn.

"Zo is het niet bedoeld. Het is een proces waarin de werkelijkheid als het ware geneutraliseerd wordt, om haar daarna actief vorm te kunnen geven. Dat begon in het Westen bij Descartes, bij het rationalisme. Je kan het zien aan de eerste moderne wereldkaarten die in die tijd gemaakt werden, die tonen de wereld als een wiskundig coördinatenstelsel. Dat breekt met tradities van eeuwen, waarin bepaalde plaatsen heilig of bezield waren. Kaarten hadden een centrum, belangrijke plaatsen werden groter getekend. Maar vanaf dat moment is elke plaats inwisselbaar. De vruchtbaarheid hangt niet meer af van de gunst van de goden, maar van de samenstelling van de bodem en de techniek waarmee die bewerkt wordt. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor voeding. In traditionele samenlevingen, zoals bij de Maya's, kon je de woede van de goden wekken als je een maiskolf ongebruikt op de grond liet liggen. Voor ons is voeding niets anders dan een bepaalde compositie van grondstoffen die we zo optimaal mogelijk willen organiseren. Met als mogelijk ideaal: vlees creeren zonder dieren nodig te hebben."

Moderniteit is meer dan een verhoging van comfort

Een leven zonder verbondenheid met de aarde.

"In elk geval met een hoge mate van afstandelijkheid tegenover de natuur. De neutralisering van de ruimte gaat samen met de constante wens om de omstandigheden te manipuleren. Juist omdat de ruimte neutraal is, heeft niets een vaste plek of doel van zichzelf en kan je dingen naar wens aanpassen. Trotski zei: 'religie beloofde enkel om bergen te verplaatsen, wij met onze techniek doen het daadwerkelijk'. In die zin is techniek een vorm van rationele magie."

Rationele magie?

"Kijk naar je smartphone; de hele wereld ontsloten in je hand, dat is toch pure magie? Als kind wordt je geleerd dat je verlangens niet meteen vervuld kunnen worden. Dat er heel veel stappen zitten tussen wat je wilt en wat je krijgt. Maar dat is nu juist iets wat de moderniteit in de kern ontkent. Geduldig wachten, hopen, bidden? Welnee, ik leg mijn wil op aan de natuur. Moet jij nog achter een buffel aanrennen met een speer? Ik leg een munt op een toonbank en dan krijg ik vers vlees. Een supermarkt, dat is pure magie."

Een supermarkt is anders wel goed te verklaren.

"Het gaat mij niet om de verklaring, maar om de droom die erachter zit. Moderniteit is meer dan een verhoging van comfort. Het is een mentaliteit, een visionaire bevlogenheid. En die bezieling is te begrijpen vanuit het tovenaarsmotief. Voor Descartes ging het niet slechts om het vinden van de waarheid of het verkrijgen van een beter inzicht in de werkelijkheid, maar hij had ook een droom: dat de mens 'meester en bezitter' van de natuur zou worden. We zien het ook bij Faust, die vermoeid is met alle aardse wetenschappen en die zijn ziel aan de duivel verkoopt om macht te krijgen over de werkelijkheid. Hij krijgt daarmee een soort shortcut, hij hoeft geen moeite meer te doen om zijn wensen te vervullen. Frankenstein wordt gedreven door hetzelfde motief."

Met zowel Faust als Frankenstein loopt het niet erg goed af. Dat belooft weinig goeds voor de mens?

"Inderdaad, maar het verschil is wel dat er in die verhalen sprake is van pure, 'echte' magie, terwijl onze techniek volgens mij getypeerd kan worden als rationele magie. Wij gebruiken logica en berekeningen om onze magie te realiseren. Het gevaar schuilt veeleer in de omgang met het resultaat: we moeten niet onderschatten dat wij een bezielde ruimte nodig hebben om in te leven. Mensen willen - ook al zijn ze zich daar zelf niet altijd van bewust - verbondenheid voelen met de traditie waaruit ze voortkomen. We hebben misschien geen rituelen, gebeden of bezweringen meer nodig om het land te bewerken, maar wél om niet ontworteld te raken en zin te ervaren in ons eigen leven en in onze gemeenschappen."

Boek en presentatie

'Embedding Technopolis. Turning modernity into a home' van Haroon Sheikh verschijnt bij Uitgeverij Boom. De boekpresentatie is komende vrijdag bij FreedomLab in Amsterdam. Voor meer informatie: freedomlab.org. Op 27 oktober spreekt Sheikh tijdens een 'pitstopsessie', over technologie en verandering. Zie filosofie.nl/pitstop.

© rv



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Moderniteit is meer dan een verhoging van comfort